VI KZP 4/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Żebrowski (sprawozdawca). Sędziowie: R. Młynkiewicz, S. Pawelec.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Marka T. co do dowodu rzeczowego, po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 29 lutego 1984 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy towar nabyty przez sprawcę w uspołecznionej jednostce handlu detalicznego na skutek wręczenia kierownikowi tej jednostki korzyści majątkowej może być traktowany jako towar pochodzący bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa?"uchwaliłudzielić odpowiedzijakwyżej.Uzasadnienie faktycznePytanie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Prywatny wytwórca bielizny i podobnej galanterii udzielał kierowniczce uspołecznionego sklepu pasmanteryjnego "łapówki", a ona w zamian sprzedawała mu w sposób uprzywilejowany towary (nie objęte reglamentacją). U nabywcy zabezpieczono 21 kartonów zawierających tysiące metrów bieżących gumki oraz 414 wykonanych już pasków gumowych. Prawomocnie skazano udzielającego "łapówki" za przestępstwo określone w art. 241 § 1 k.k., a przyjmującą "łapówki" za przestępstwo określone w art. 239 § 1 k.k. Nie orzeczono jednak co do dowodów rzeczowych i obecnie kwestia ta jest rozpoznawana w trybie art. 368 k.p.k.W myśl art. 48 § 1 k.k. można orzec przepadek m.in. przedmiotów pochodzących bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa. Przepisy kodeksu karnego nie wyjaśniają treści określenia "przedmiot pochodzący bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa". Nie czynią tego także inne ustawy posługujące się tym lub podobnym określeniem (por. np. art. 16 § 1 u.k.s., art. 5 pkt 1 ustawy o zwalczaniu spekulacji).Przedmioty pochodzące bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa, czyli tzw. owoce przestępstwa (producta sceleris), których przepadek może być orzeczony, nie są jednolite, lecz zależą od rodzaju przestępstwa; np. przedmiotem pochodzącym bezpośrednio z przestępstwa określonego w art. 203 § 1 k.k. jest zabrane w celu przywłaszczenia cudze mienie ruchome, a z przestępstwa określonego w art. 227 § 1 k.k. - podrobiony lub przerobiony pieniądz. Chodzi więc o rzecz uzyskaną w drodze przestępstwa (np. skradzione mienie) lub o rzecz wytworzoną w drodze przestępstwa (np. sfałszowany pieniądz). Przedmiotem pochodzącym pośrednio z przestępstwa jest np. rzecz nabyta za pieniądze skradzione lub za pieniądze uzyskane ze sprzedaży rzeczy skradzionej, zamiany takich rzeczy itp.W tym wypadku chodzi o mogące podlegać przepadkowi owoce przestępstwa nazywanego potocznie łapownictwem. Dla sprawcy przyjmującego "łapówkę" (art. 239 § 1 k.k.) owocem tego przestępstwa, bezpośrednim, jest przyjęta korzyść majątkowa, a pośrednim - przedmiot uzyskany za tę korzyść. Dla sprawcy zaś udzielającego "łapówkę" (art. 241 § 1 k.k.) owocem tego przestępstwa, bezpośrednim, jest korzyść uzyskana w wyniku udzielonej "łapówki", a pośrednim - dalsza korzyść uzyskana z tej pierwszej.Tak więc uznać należy, że użyte w art. 48 § 1 k.k. określenie "przedmiot pochodzący bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa" może mieć zastosowanie do towaru nabytego w wyniku popełnienia przestępstwa określonego w art. 241 § 1 k.k.Przewidziane w art. 48 § 1 k.k. orzeczenie przepadku jest fakultatywne. Oceniając zatem zasadność orzeczenia przepadku, należy mieć na względzie m.in. uchwałę pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1980 r. - VII KZP 41/78 (OSNKW 1980, z. 3, poz. 24), która dotyczy wprawdzie art. 36 § 3 k.k., lecz i tutaj może mieć posiłkowe zastosowanie. W uchwale tej wyjaśniono m.in., że: "Korzyścią majątkową w rozumieniu art. 36 § 3 k.k. jest każde przysporzenie majątku, z wyjątkiem jedynie tych wypadków, gdy korzyść taka przysługuje sprawcy zgodnie z istniejącym w chwili czynu stosunkiem prawnym. Wyłączenie z zakresu działań podjętych w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wypadków; gdy sprawca dąży do uzyskania tego rodzaju korzyści należnej mu na podstawie stosunku prawnego, ogranicza się jednak do sytuacji, gdy stosunek ten istniał już w chwili popełnienia przestępstwa, nie dotyczy więc tych korzyści majątkowych, które wprawdzie same w sobie nie są bezprawne czy też sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a które jednak sprawca zamierza uzyskać (albo uzyskuje) ze stosunku prawnego będącego wynikiem jego zabiegów, które przybrały postać przestępstwa (np. uzyskanie za pomocą "łapówki" zamówień na dostawę towarów albo zleceń na wykonanie usług). Taki bowiem sprawca, zmierzający do osiągnięcia korzyści majątkowej metodami zakazanymi przez prawo karne, działa pośrednio na szkodę innych osób mających równe lub nawet większe szanse do skutecznego ubiegania się o nabycie uprawnień do tej korzyści, działających jednak w sposób legalny. Cel jego działania zasługuje więc z punktu widzenia społecznego na potępienie i w konsekwencji taki sprawca powinien być - zgodnie z art. 36 § 3 k.k. i innymi przepisami części ogólnej kodeksu karnego - potraktowany surowiej.