III PZP 42/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, Z. Świeboda (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Zdzisława W. przeciwko Fabryce Autobusów w S. o zakazanie zakładowi pracy potrącenia z wynagrodzenia za pracę nadpłaty rekompensaty pieniężnej oraz o nakazanie zwrotu potrąconych kwot, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie postanowieniem z dnia 6 września 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Jaki organ w pierwszej instancji jest właściwy do rozpoznania sporu o rekompensatę pieniężną przysługującą członkom rodziny pracownika na podstawie uchwały nr 24 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. w sprawie rekompensat pieniężnych z tytułu wprowadzenia z dniem 1 lutego 1982 r. nowych cen detalicznych podstawowych artykułów żywnościowych, opału i energii (tekst jedn.: M.P. z 1984 r. Nr 3, poz. 29)?"podjął następującą uchwałę:Komisja rozjemcza jest właściwa w pierwszej instancji do rozpoznania sporu o zasądzenie potrąconej pracownikowi bez tytułu wykonawczego nadpłaconej rekompensaty.Uzasadnienie faktyczneZdzisław W. był pracownikiem pozwanej Fabryki Autobusów w S. Po wprowadzeniu rekompensat pieniężnych z tytułu nowych cen detalicznych podstawowych artykułów żywnościowych, opału i energii z dniem 1 lutego 1982 r. pozwana Fabryka zaczęła wypłacać na rzecz wnioskodawcy jako pracownika oraz na rzecz członków jego rodziny (żony i 9 dzieci) rekompensatę pieniężną w pełnej wysokości. Po ustaleniu posiadania przez wnioskodawcę gospodarstwa rolnego i stwierdzeniu, że przysługiwała mu na rzecz dzieci rekompensata w zmniejszonej wysokości, obliczono, że doszło do nadpłaty rekompensaty w kwocie 56.500 zł. Wobec tego pozwany zakład pracy postanowił potrącać miesięcznie z wynagrodzenia za pracę wnioskodawcy odpowiednie raty i do dnia 6 czerwca 1984 r., tj. do daty rozwiązania stosunku pracy, potrącił wnioskodawcy kwotę 9.820 zł. W takiej sytuacji wnioskodawca wystąpił jeszcze w czasie trwania stosunku pracy do Zakładowej Komisji Rozjemczej przy pozwanej Fabryce z żądaniem zakazania potrącenia z jego wynagrodzenia za pracę nadpłaconej rekompensaty pieniężnej i zasądzenie już potrąconych kwot. Twierdził on, że dokonywane potrącenia są sprzeczne z art. 87 § 1 k.p., a ponadto nadpłata rekompensaty nie została przez niego zawiniona, pobrane zaś kwoty zostały zużyte na pokrycie bieżących potrzeb utrzymania rodziny tak, że nie jest już wzbogacony.Przewodniczący Zakładowej Komisji Rozjemczej orzeczeniem z dnia 13 marca 1984 r. stwierdził, że spór nie podlega właściwości Zakładowej Komisji Rozjemczej, gdyż rekompensaty dla członków rodziny pracownika rozliczane są z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Komisja nie może wkraczać w sferę świadczeń rozliczonych przez ZUS. Przewodniczący ponadto pouczył, że w sprawie należy się zwrócić do Rady Nadzorczej ZUS w Jaśle lub Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie, rozpoznając sprawę na skutek odwołania wnioskodawcy - po stwierdzeniu, że do orzeczeń przewodniczących komisji rozjemczych wydanych w trybie art. 259 § 1 k.p. i § 27 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 1974 r. w sprawie komisji rozjemczych oraz komisji odwoławczych do spraw pracy (Dz. U. z 1976 r. Nr 31, poz. 183) stosuje się przepisy dotyczące orzeczeń komisji rozjemczych (§ 27 ust. 2 zdanie ostatnie rozporządzenia) - przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne ujęte w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest pogląd Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrażony w uzasadnieniu pytania prawnego, że komisja rozjemcza jest organem pierwszej instancji właściwym do rozpoznania sporu o rekompensatę pieniężną przysługującą członkom rodziny pracownika na podstawie uchwały nr 24 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. w sprawie rekompensat pieniężnych z tytułu wprowadzenia z dniem 1 lutego 1982 r. nowych cen detalicznych podstawowych artykułów żywnościowych, opału i energii (tekst jedn.: M.P. z 1984 r. Nr 3, poz. 29). Rekompensata pieniężna określona w uchwale nr 24 Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 1982 r. nie jest wynagrodzeniem za pracę w rozumieniu kodeksu pracy (art. 22 § 1, art. 78 i nast. k.p.). Przysługuje ona bowiem nie tylko pracownikom, ale i innym osobom (np. § 2 ust. 1 pkt 7 uchwały). Nie jest ona ściśle związana ze świadczeniem pracy. Ma ona raczej charakter typu socjalnego, gdyż u podstaw jej leży utrzymanie pewnego poziomu życia określonych jednostek ludzkich w związku z wprowadzeniem z dniem 1 lutego 1982 r. nowych cen detalicznych podstawowych artykułów żywnościowych, opału i energii. Za tym stanowiskiem przemawia również treść § 22 ust. 2 i 3 uchwały, który stanowi, że rekompensata nie wchodzi do podstawy ustalenia poszczególnych składników wynagrodzenia, a jej uzyskanie nie ma wpływu na zakres uprawnień uzależnionych od wysokości wynagrodzeń i dochodów (z wyłączeniem osób, którym rekompensaty zostały włączone do wynagrodzenia).Powołana uchwała nr 24 Rady Ministrów określiła w § 21 jednostki organizacyjne zobowiązane do wypłaty rekompensaty oznaczonym tam osobom. Przewidziała między innymi, że uspołecznione zakłady pracy wypłacają rekompensatę pracownikom zatrudnionym w uspołecznionych zakładach pracy także na osoby pozostające na utrzymaniu tychże pracowników (§ 21 pkt 1 lit. a i e).Ponieważ pozwana Fabryka była zakładem wnioskodawcy (uspołecznionym), słusznie wypłacała jemu przysługującą rekompensatę jako pracownikowi oraz dla osób pozostających na jego utrzymaniu.Jeśli dochodzi do sporu między pracownikiem a zakładem pracy w kwestii rekompensaty, nasuwa się niewątpliwie pytanie postawione przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, jaki organ jest właściwy do jego rozstrzygnięcia. Otóż spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy rozpatrują w pierwszej instancji komisje rozjemcze i komisje odwoławcze (przy czym w zakresie właściwości między nimi istnieje podział przedmiotowy), a w instancji odwoławczej - okręgowe sądy pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 242, 271 § 1 k.p.). Wprawdzie rekompensata - o czym była już mowa - nie jest wynagrodzeniem za pracę, ale skoro uchwałodawca postanowił, że uspołecznione zakłady pracy wypłacają rekompensaty należne ich pracownikom i osobom będącym na utrzymaniu tych pracowników, przeto w takich wypadkach przesądził, że rekompensaty są świadczeniami wypłacanymi pracownikom w związku z pracą.Kodeks pracy, uznając komisje rozjemcze za powszechne organy powołane do rozpatrywania w pierwszej instancji sporów o roszczenia pracowników ze stosunku pracy, wymienia w art. 248 § 1 tylko przykładowo najczęściej występujące rodzaje takich spraw. Komisje rozjemcze więc rozpatrują także nie wymienione w art. 248 § 1 k.p. sprawy ze stosunku pracy. Sprawy nie podlegające rozpatrzeniu przez komisje rozjemcze przewidziano w art. 250 k.p. Natomiast komisje odwoławcze rozpatrują sprawy enumeratywnie wymienione w art. 264 k.p. Treść tych przepisów kodeksu pracy wskazuje, że spory między pracownikiem a zakładem pracy o rekompensaty rozpatrują w pierwszej instancji komisje rozjemcze. Tezę tę potwierdza także (poza ogólnymi założeniami w kwestii właściwości) brzmienie art. 248 § 1 pkt 1 k.p., stanowiącego między innymi, że zakładowe komisje rozjemcze rozpatrują sprawy ze stosunku pracy dotyczące "innych świadczeń".Jednakże żądanie wnioskodawcy obejmuje zakaz potrącania z wynagrodzenia za pracę nadpłaconej rekompensaty oraz zasądzenie już potrąconej, bez tytułu wykonawczego, z wynagrodzenia za pracę - kwoty z tytułu nadpłaty rekompensaty.Jeśli chodzi o drugie żądanie, to jakkolwiek wnioskodawca już w toku sprawy zaprzestał pracy w pozwanej Fabryce, komisja rozjemcza jest nadal w pierwszej instancji właściwa do rozstrzygnięcia sporu o roszczenie, ma ono bowiem związek z istniejącym między stronami stosunkiem pracy (art. 248 § 1 pkt 1 k.p.). Udzielona zatem w uchwale odpowiedź dotyczy właśnie tej kwestii, jako mającej znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 66 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych).Co się zaś tyczy żądania orzeczenia zakazu potrącania z wynagrodzenia za pracę nadpłaconej rekompensaty pieniężnej, należy zauważyć, że jest ono skierowane przeciwko pozwanej Fabryce, w której wnioskodawca już nie pracuje od dnia 6 czerwca 1984 r. na skutek rozwiązania stosunku pracy. W takim razie to żądanie wnioskodawcy, wymagalne w chwili złożenia wniosku do Zakładowej Komisji Rozjemczej, przestało być wymagalne w toku sprawy. Zgodnie zaś z art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 72 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych przy orzekaniu sąd bierze za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (orzekania). Zrozumiałe jest, że wymienione wyżej jako pierwsze żądanie wnioskodawcy straciło rację bytu, skoro on już w pozwanej Fabryce nie pracuje i nie pobiera z tego zakładu żadnego wynagrodzenia za pracę.Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.