III CZP 53/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Niejadlik (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Kuryłowicz, J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców "Społem" Oddział Gastronomii w Ł. przeciwko Bogusławowi K. o 60.000 zł po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w 1983 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 14 czerwca 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy nie uspołeczniony zakład pracy, który wypłacił rodzinie poszkodowanego pracownika odszkodowanie na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105), ma roszczenie zwrotne do sprawcy szkody?"udzielił odpowiedzi o następującej treści:Uspołeczniony zakład pracy, który wypłacił swemu pracownikowi lub członkom jego rodziny odszkodowanie pieniężne z tytułu wypadku przy pracy (art. 9-14 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - Dz. U. Nr 20, poz. 105), może dochodzić od osoby trzeciej, będącej sprawcą czynu powodującego konieczność tego świadczenia, zwrotu wypłaconego im odszkodowania (art. 441 § 3 k.c.). Uzasadnienie faktyczneEugeniusz Ł. był zatrudniony na stanowisku pracownika fizycznego w restauracji "Murzynek", prowadzonej przez agenta powodowej Spółdzielni. Późnym wieczorem dnia 10.VII.1978 r. pozwany Bogusław K. w lokalu tej restauracji uderzył pięścią w twarz i klatkę piersiową Eugeniusza Ł. Ten w wyniku doznanych stąd obrażeń zmarł w dniu 24.VIII.1978 r. Zdarzenie zaszłe w dniu 10.VII.1978 r. zostało uznane za wypadek przy pracy w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105). W wykonaniu powinności nałożonej przepisami art. 13 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 31 ust. 1 pkt 1 tej ustawy powodowa Spółdzielnia wypłaciła w dniach 6.IV. i 28.V.1979 r. żonie zmarłego Barbarze Ł. jednorazowe odszkodowanie w kwotach 50.000 + 10.000 zł.Zagadnienie prawne przytoczone w sentencji powstało dla Sądu Wojewódzkiego przy rozpoznawaniu sprawy wywołanej wniesieniem przez stronę powodową rewizji od wyroku, w którym Sąd Rejonowy oddalił powództwo o nakazanie pozwanemu Bogusławowi K. zwrotu na mocy art. 300 k.p. i art. 441 § 3 k.c. 60.000 zł, powołując się na to, że zgłoszone roszczenie uległo przedawnieniu. Upłynął bowiem dwuletni termin, o którym mowa w ust. 2 art. 122 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6).Przystępując do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego (przy redagowaniu pytania doszło do omyłki pisarskiej: zamiast "uspołeczniony" napisano "nie uspołeczniony" zakład pracy), trzeba stwierdzić, że ustawa wypadkowa nie przewiduje uprawnienia do dochodzenia od osoby trzeciej, która spowodowała wypadek przy pracy, zwrotu tego, co według dyspozycji w niej zawartych wypłacono pracownikowi poszkodowanemu w tym wypadku lub jego rodzinie. Nie zwalnia to jednak od poszukiwania podstawy prawnej do dochodzenia roszczeń regresowych w przepisach bardziej ogólnych, swych charakterem zbliżonych do danego świadczenia wypadkowego. A priori więc nie można zakładać, że w ten sposób ustawodawca wyłączył regres od sprawcy szkody.Ustawa wypadkowa utrzymała dwutorowość w zakresie pokrywania szkody wywołanej wypadkiem przy pracy. Uszczerbek w zarobku, spowodowany utratą zdolności do pracy bądź zgonem żywiciela, mają wyrównywać przede wszystkim świadczenia z ubezpieczenia społecznego (art. 18-28), przyznawane i wypłacane przez zakład ubezpieczeń społecznych (art. 32). Uzupełniają je zaś w razie sporu zasądzane przez komisje rozjemcze oraz okręgowe sądy pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 38) świadczenia należne (wyjąwszy sytuacje określone w art. 31 ust. 1 pkt 2 i art. 40 ust. 4) od zakładu pracy (art. 31 ust. 1 pkt 1 i art. 33). Mimo zryczałtowania świadczeń i ustalenia na podstawie z góry określonych przesłanek (art. 9-17) nie można uznać świadczeń obciążających zakład pracy za świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Ich funkcja, jaką jest wyrównanie krzywd i szkód majątkowych doznanych przez pracownika lub członków jego rodziny, tudzież wzgląd na adresata zobowiązania oraz sposób i tryb realizacji wskazują, że należności obciążające zakład pracy mają charakter świadczeń odszkodowawczych. Odmienny jest więc charakter każdego z dwoistych świadczeń przeznaczonych na pokrycie szkody wywołanej wypadkiem przy pracy.Obowiązek zapłaty jednorazowego odszkodowania obciąża zakład pracy (art. 31 ust. 1 pkt 1). Odpowiedzialność zakładu pracy jest tu odpowiedzialnością przewidzianą w prawie pracy, jako gałęzi prawa normującej całokształt spraw związanych ze stosunkiem pracy. Odpowiedzi, której oczekuje Sąd Wojewódzki, trzeba jednak poszukiwać w sprawie cywilnej, skoro kodeks pracy nie normuje roszczeń zwrotnych zakładu pracy do osoby trzeciej, która pracownikowi tego zakładu wyrządziła szkodę czynem niedozwolonym. Wypadek przy pracy - jako zdarzenie wyrządzające szkodę - stanowi delikt prawa pracy. Przemawia to za aprobatą poglądu, że zakład pracy może dochodzić roszczenia o zwrot jednorazowego odszkodowania od sprawcy wypadku przy pracy będącego osobą trzecią na podstawie art. 441 k.c., stosowanego tu w drodze analogii. Paragraf 3 tego przepisu bowiem stanowi, iż ten, kto naprawił szkodę mimo braku winy, ma zwrotne roszczenie do sprawcy, jeżeli szkoda powstała z jego winy.Uspołeczniony zakład pracy jest osobą z mocy ustawy obowiązaną do świadczenia jednorazowego odszkodowania na rzecz pracownika (jego rodziny), który uległ wypadkowi przy pracy, niezależnie od swej winy. Mieści się zatem w hipotezie § 3 art. 441 k.c., jako że przepis ten ma na względzie również sytuację, gdy odpowiedzialność za szkodę jednego ze współdłużników opiera się na przepisach szczególnych (orz. SN z dnia 26.VI.1977 r. I CR 185/77 - OSNCP 1978, z. 10, poz. 174). Skoro tak, to górną granicą odpowiedzialności sprawcy szkody będzie to, co byłby on obowiązany świadczyć członkom rodziny pracownika na podstawie przepisów prawa cywilnego (orz. SN z dnia 17.III.1970 r. II PR 659/68 - OSNCP 1970, z. 12, poz. 231).Inny już jednak kierunek należałoby nadać poszukiwaniu podstawy prawnej do dochodzenia roszczenia o zwrot renty (inwalidzkiej, rodzinnej), wypłaconej pracownikowi poszkodowanemu wskutek wypadku przy pracy lub jego rodzinie, ponieważ te należności mają charakter świadczeń z ubezpieczenia społecznego (art. 18-27, art. 32 tej ustawy). Pogląd wyrażony w ustępie poprzedzającym nie koliduje przeto z powołaną przez oba Sądy zasadą prawną, w której Sąd Najwyższy wskazał, że na podstawie art. 197 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 51, poz. 396 ze zm.) można dochodzić od sprawcy czynu, który spowodował konieczność jego wypłaty, zwrotu zasiłku chorobowego z tytułu czasowej niezdolności do pracy (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30.X.1976 r. III CZP 34/74 - OSNCP 1977, z. 3, poz. 42). Zasiłek chorobowy - jak renta - jest przecież świadczeniem z ubezpieczenia społecznego.Przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnięto przeto jak w sentencji uchwały (art. 391 k.p.c.).