VI KZP 4/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Pawela. Sędziowie: C. Łukaszewicz (sprawozdawca), W. Żebrowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Bogusława F., oskarżonego z art. 218 § 1 k.k. w zw. z art. 58 k.k., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 17 stycznia 1983 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: "Czy osoba zatrudniona przez jednostkę gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy zlecenia - w związku z uchwałą nr 160 Rady Ministrów z dnia 3 listopada 1977 r. (Mon. Pol. Nr 29, poz. 140) oraz zarządzeniem nr 49 Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 29 listopada 1977 r. (Dz. Urz. MHWiU Nr 5, poz. 12) w sprawie prowadzenia punktów sprzedaży detalicznej na podstawie umowy na warunkach zlecenia - przejmując mienie na zasadach kredytu od jednostki gospodarki uspołecznionej, może być sprawcą przestępstwa spowodowania istotnego niedoboru w tym mieniu?" u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi j a k w y ż e j. Uzasadnienie faktyczneW wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa niegospodarności, marnotrawstwa oraz spowodowania niedoboru w mieniu społecznym (uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej SH z dnia 27 lutego 1976 r. - VI KZP 10/75, OSNKW 1976, z. 4-5, poz. 52) Sąd Najwyższy określił krąg podmiotów przestępstwa niedoboru, stwierdzając, że może to być "(...) każda osoba, na której ciąży obowiązek lub która ma uprawnienia w zakresie nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochroną lub gospodarowaniem nim, chociażby te obowiązki lub uprawnienia wynikały z innego tytułu niż pełnienie funkcji w jednostce gospodarki uspołecznionej (...)". W orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 2 lutego 1971 r. - V KRN 3/71, OSNKW 1971, z. 7-8, poz. 113 oraz wyrok z dnia 21 lutego 1975 r. - IV KR 297/74, OSNKW 1975 r. z. 6, poz. 74) wyrażony został pogląd, że tytuł ten stanowić może także umowa agencyjna. Rozpatrując przedstawione zagadnienie prawne, należy mieć na względzie, że przedmiotem przestępstwa jest mienie społeczne. W świetle regulacji prawnej wprowadzonej przez powołaną uchwałę nr 160 Rady Ministrów z dnia 3 listopada 1977 r. oraz zarządzenie nr 49 Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 29 listopada 1977 r. - charakter mienia, którym dysponuje agent, przedstawia się niejednolicie. Wynika to z faktu wprowadzenia przez te akty prawne dwóch różnych systemów agencji opartych na umowie zlecenia. W jednym z tych systemów przekazanie agentowi mienia (towarów i innych składników majątkowych) następowało na zasadzie pełnej odpłatności uiszczonej jednorazowo lub ratalnie, i tym samym mienie to przechodziło na jego własność, chyba że przy sprzedaży ratalnej sprzedawca zastrzegał sobie własność sprzedanej rzeczy ruchomej aż do uiszczenia ceny (art. 589 k.c). Drugi natomiast system polegał na przekazaniu mienia tylko na warunkach zabezpieczenia, a zatem agent nie stawał się jego właścicielem. Jest rzeczą oczywistą, że w systemie pierwszym po przejęciu mienia społecznego na własność agenta nie może on być sprawcą przestępstwa spowodowania istotnego niedoboru w tym mieniu ze względu na brak przedmiotu przestępstwa określonego w art. 218 § 1 k.k. Identyczna sytuacja występuje w razie zawarcia umowy zlecenia, w wyniku której przejęcie przez agenta mienia społecznego następuje na zasadach kredytu, którego istota polega na tym, że przedmiot kredytu przechodzi na własność kredytobiorcy, który może nim dysponować w granicach własności (por. wyrok SN z dnia 18 lutego 1982 r. - II KR 14/82, OSNKW 1982 r. z. 4-5, poz. 21). Odmiennie natomiast przedstawia się kwestia odpowiedzialności na podstawie art. 218 § 1 k.k. agenta, który prowadził działalność handlową w ramach drugiego z wymienionych systemów. Skoro bowiem mienie przekazywane przy tym systemie na warunkach zabezpieczenia nie straciło charakteru mienia społecznego, to tym samym spowodowanie przez agenta zawinionego istotnego niedoboru w tym mieniu może wypełnić znamiona przestępstwa określonego w art. 218 § 1 k.k. Uchwała nr 160 Rady Ministrów z dnia 3 lipca 1977 r. (i tym samym wydane na jej podstawie akty prawne wykonawcze) została uchylona przez § 7 uchwały nr 17 Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1983 r. w sprawie ogólnych warunków umów między jednostkami gospodarki uspołecznionej a osobami fizycznymi o świadczeniu usług w zakresie prowadzenia punktów sprzedaży detalicznej, placówek gastronomicznych, placówek usługowych, zakładów hotelarskich i obozowisk turystycznych (Mon. Pol. Nr 7, poz. 44). Od wejścia w życie z dniem 3 marca 1983 r. tej uchwały obowiązuje więc nowa regulacja prawna w zakresie zawierania z agentem na podstawie Lej uchwały umów agencyjnych lub umów na warunkach zleceń (§ 3 uchwały). Ponadto należy wskazać, że wbrew stwierdzeniu Sądu Wojewódzkiego zawartemu w motywach postanowienia powołane tam stanowiska Sądu Najwyższego nie są wyrazem niejednolitości orzecznictwa tego Sądu w kwestii odpowiedzialności agenta za spowodowanie niedoboru w mieniu społecznym, gdyż znajdujące się w nich oceny i poglądy dotyczą różnych systemów agencji, co - jak wskazano - ma decydujące znaczenie przy rozstrzyganiu tej problematyki. Sąd orzekający powinien również zwrócić uwagę na to, że w sprawie, w której przekazano do rozstrzygnięcia przedstawione na wstępie zagadnienie prawne, zachodzi potrzeba wnikliwego rozważenia charakteru umowy agencyjnej zawartej przez oskarżonego w dniu 4 września 1980 r. z Wojewódzkim Przedsiębiorstwem Turystycznym w R., gdyż postanowienia tej umowy wymienione w § 6 i 8 oraz inny materiał dowodowy w sprawie (wyjaśnienie oskarżonego oraz zeznania świadka Aleksandra S.) mogą przemawiać za tym, że umowa ta różni się, zwłaszcza w zakresie postanowień dotyczących własności mienia, od umów agencyjnych zawieranych w systemie wyżej określonym jako pierwszy albo na zasadach kredytu.