IV PR 26/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Myga. Sędziowie: J. Sokołowski (sprawozdawca), J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Eksportu Wewnętrznego "Pewex" w W. przeciwko Joannie Ch., Marii N. i Genowefie G. o odszkodowanie na skutek rewizji powołanego Przedsiębiorstwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 8 listopada 1982 r.zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo w stosunku do wszystkich pozwanych oraz orzekającej o kosztach procesu w ten sposób, że podwyższył zasądzoną na rzecz powodowego Przedsiębiorstwa: od pozwanej Joanny Ch. kwotę 26.380 zł do kwoty 67.680 zł z przyznanymi odsetkami, od pozwanej Marii N. kwotę 28.260 zł do kwoty 56.520 zł z przyznanymi odsetkami i od pozwanej Genowefy G. kwotę 27.260 zł do kwoty 54.520 zł z przyznanymi odsetkami; oddalił rewizję w pozostałej części oraz zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu za obie instancje; obciążył każdą z pozwanych obowiązkiem uiszczenia po 2.269 zł na rzecz Skarbu Państwa tytułem wpisu.Uzasadnienie faktycznePowodowe Przedsiębiorstwo domagało się zasądzenia tytułem odszkodowania: od pozwanej Joanny Ch. kwotę 116.343 zł, od pozwanej Marii N. kwoty 127.383 zł i od pozwanej Genowefy G. kwoty 127.383 zł.Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda od pierwszej pozwanej 26.390 zł, od drugiej 28.260 zł, a od trzeciej 27.260 zł i oddalił powództwo w pozostałej części, przy czym ustalił, co następuje:Pozwane pracowały u strony powodowej od wielu lat. W 1980 r. objęły prowadzenie nowo otwartego sklepu w W. Strony zawarły umowę o współodpowiedzialności materialnej za powierzone mienie, zgodnie z którą pozwana Maria N. miała odpowiadać za 34% ew. niedoboru, a pozostałe pozwane za 33% każda. W okresie objętym inwentaryzacją, tj. od dnia 7.II.1980 r. do dnia 3.IV.1981 r. w sklepie oprócz pozwanych pracowało 11 sprzedawców nie odpowiedzialnych materialnie. Inwentaryzacja przeprowadzona w kwietniu 1981 r. wykazała niedobór - według przyznanych przez pozwane twierdzeń powoda - w ostatecznej wysokości 3.356,60 dolarów USA. Przy zastosowaniu obowiązującego w okresie rozliczenia przelicznika 115 zł za dolar - niedobór wyniósł kwotę 389.009 zł. Komisja badająca przyczyny niedoboru stwierdziła szczególną dbałość o towary. Stwierdzono także ofiarną pracę załogi sklepu i jej prawidłowe rozliczanie się, przy czym przy bardzo dużych obrotach nie było ani jednego protokołu szkód.W sklepie były 4 stoiska usytuowane w ten sposób, że personel nie mógł się wzajemnie kontrolować. Było bardzo dużo towaru, który nie mieścił się w niewspółmiernie małym magazynie sklepowym, o czym pozwane zgłaszały stronie powodowej bez żadnego skutku. Przyjęcia towaru do sklepu odbywały się bez przerwania sprzedaży, co ułatwiało popełnienie omyłek. Omyłka zdarzyła się w czasie inwentaryzacji, gdyż pozwana Joanna Ch. była zdenerwowana ujawnionym niedoborem, została jednak naprawiona z inicjatywy pozwanej. Istniały możliwości kradzieży towaru ze sklepu, nie stwierdzono jednak, że kradzieże miały miejsce.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego poczynione ustalenia uzasadniają wniosek, że sprawowanie przez pozwane nadzoru nad powierzonym im mieniem było utrudnione. Trudności te wynikały z układu stoisk w sklepie, braku kierowników poszczególnych stoisk, powierzenia mienia tylko trzem osobom w dużym zespole sprzedawców, zmian na stanowiskach ekspedientek, dużych obrotów towarowych związanych z atrakcyjnością towarów, systemu sprzedaży (mierzenie towaru, pobieranie kaucji), znacznego prawdopodobieństwa kradzieży oraz nie wyjaśnionych losów zapasowych kluczy do sklepu.Usprawiedliwia to zastosowanie § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników ze szkodę w powierzonym mieniu (Dz. U. Nr 35, poz. 191). Przepis § 8 rozporządzenia pozwala na złagodzenie odpowiedzialności pozwanych ze względu na ich wieloletnią wzorową pracę i zasady współżycia społecznego do kwoty niższej niż odszkodowanie określone wysokością sześciomiesięcznych poborów pozwanych z okresu powstania szkody. Zdaniem sądu, słuszne jest obniżenie odszkodowania do wysokości ich pięciomiesięcznych poborów. Wysokość tych poborów wynosi: 8.258 zł, 5.652 zł i 5.452 zł. Z tych względów Sąd Wojewódzki zasądził odpowiednio kwoty od każdej z pozwanych, uwzględniając kwotę 14.900 zł, którą pozwana Joanna Ch. wpłaciła na poczet niedoboru.Pozwane uznały dług w wysokości dochodzonej przez powodowe Przedsiębiorstwo, lecz następnie uchyliły się od tego oświadczenia woli, powołując się na jego wadę w postaci błędu co do zakresu rzeczywistej odpowiedzialności za niedobór. O błędzie dowiedziały się we wrześniu 1981 r. w zespole adwokackim i złożyły odpowiednie oświadczenie w terminie (art. 88 § 1 i 2 k.c.).Od powyższego wyroku w części oddalającej powództwo wniosło rewizję powodowe Przedsiębiorstwo. Rewizja oparta jest na zarzucie naruszenia prawa materialnego (art. 88 k.c., art. 125 k.p. i § 6 i 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r., Dz. U. Nr 35, poz. 191) oraz sprzeczności istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zdaniem skarżącego brak jest podstaw do przyjęcia, że pozwane swe pisemne oświadczenia woli o uznaniu długu złożyły pod wpływem błędu i skutecznie następnie uchyliły się od tego uznania.Nie wdając się w rozważania na temat prawidłowości poglądu Sądu Wojewódzkiego w tym przedmiocie, trzeba stwierdzić, że zarzut skarżącego nie może odnieść skutku.Z dołączonych do pozwu pisemnych uznań długu i zobowiązań spłaty, złożonych przez wszystkie pozwane, wynika, że strony zawarły umowy wyrażające uznanie długu. Takie uznanie długu w umowie nie stanowi nowego, samoistnego tytułu prawnego zobowiązania. Ważność zatem wymienionych umów uzależniona jest od istnienia obowiązku pozwanych wyrównania niedoboru. Uznanie przez nie żądania zapłaty określonej kwoty tytułem odszkodowania ponad zakres wymienionego obowiązku, wynikającego z przepisów prawa, jest pozbawione skutków prawnych. Niezależnie zatem od tego, czy pozwane uchyliły się od skutków prawnych swych oświadczeń woli w przedmiocie uznania długu, zasięg ich odpowiedzialności odszkodowawczej nie uległ zmianie, gdyż uznanie to nie mogło go powiększyć.Nie jest uzasadniony podniesiony w rewizji zarzut bezpodstawności zastosowania przez Sąd Wojewódzki przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 października 1975 r. w sprawie warunków odpowiedzialności materialnej pracowników za szkodę w powierzonym mieniu (Dz. U. Nr 35, poz. 191). Obsada sklepów bowiem w świetle nie kwestionowanego ustalenia sądu przekraczała 5 osób (§ 6 ust. 1 i pkt 2 rozporządzenia), a przesłuchany w charakterze strony powodowej dyr. Adam K. potwierdził, że pozwane były dobrymi pracownikami oraz że miały utrudnione sprawowanie nadzoru nad mieniem.Słuszny jest natomiast pogląd skarżącego, że sąd pierwszej instancji naruszył § 8 powołanego rozporządzenia przez przyjęcie, że należne od pozwanych odszkodowanie należało obniżyć do wysokości ich pięciomiesięcznych wynagrodzeń.Zgodnie z § ust. 1 rozporządzenia obniżone odszkodowanie ustala się w zakreślonym tym przepisem granicach w zależności od stopnia utrudnienia sprawowania nadzoru nad mieniem, rodzaju zaniedbań, rozmiaru szkody, stopnia winy, doświadczenia zawodowego, wyników dotychczasowej pracy, jak również od sytuacji rodzinnej i majątkowej pracownika.W świetle pkt 2 tego przepisu dalej idące obniżenie odszkodowania może nastąpić w stosunku do pracownika, który nienagannie przepracował ostatnie 3 lata przed powstaniem szkody, lub gdy stopień jego winy jest nieznaczny.Przewidziane w § 6 rozporządzenia obniżenie odszkodowania do wysokości określonej w § 8 może nastąpić w razie spełnienia się wymaganych przesłanek, przy czym ustalając wysokość odszkodowania w granicach zakreślonych w tym ostatnim przepisie wymienione w nim przesłanki uwzględnia się łącznie. Jeżeli znaczny rozmiar szkody zgodnie z poczuciem słuszności przemawia przeciwko miarkowaniu odszkodowania poniżej granicy ustalonej w § 8 ust. 1, to nawet trzyletnia nienaganna praca czy nieznaczny stopień winy pracownika nie daje podstawy do dalej idącego obniżenia odszkodowania, przewidzianego w § 8 ust. 2 rozporządzenia.Z materiału sprawy wynika, że pozwane nie wskazały przyczyn tak znacznego niedoboru, najwyższego z ujawnionych w powodowym Przedsiębiorstwie (zeznania dyr. K.). W tych warunkach należy dojść do wniosku, że zamiar szkody przy uwzględnieniu specyficznej działalności gospodarczej strony powodowej przemawia przeciwko dopuszczalności obniżenia odszkodowania na podstawie § 8 ust. 2 rozporządzenia do wysokości pięciomiesięcznego wynagrodzenia pozwanych. Za tak znacznym obniżeniem nie przemawiają - wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego - zasady współżycia społecznego, gdyż stopień utrudnienia sprawowania przez pozwane nadzoru nad mieniem nie był stosunkowo znaczny.Przy uwzględnieniu, że pozwane nie ponoszą ryzyka związanego z działalnością Przedsiębiorstwa, okoliczności sprawy uzasadniają obniżenie należnego od każdej z nich odszkodowania do wysokości ich dziesięciomiesięcznych wynagrodzeń. Odmienny pogląd sądu pierwszej instancji narusza prawo materialne.Ostatni zarzut podniesiony w rewizji, odnoszący się do wysokości szkody w związku ze zmianą "przelicznika" dolara, nie jest istotny z tego względu, że w świetle powołanych przepisów prawa pozwane nie mają obowiązku uiszczenia wyższego odszkodowania, mimo że nie wyrównuje ono ujawnionej szkody.Z tych względów na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.