III UZP 21/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: W. Dębicka, T. Kasiński, S. Perestaj, S. Rejman, S. Szymańska (sprawozdawca), Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy okres działalności kombatanckiej, stwierdzony zaświadczeniem właściwego zarządu wojewódzkiego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, podlega zaliczeniu w wymiarze podwójnym do okresu zatrudnienia, wymaganego przepisem art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.) do uzyskania renty inwalidzkiej, pomimo że okres działalności kombatanckiej wykracza poza określone w powołanym przepisie ustawy o p.z.e. 10 lat przed zgłoszeniem wniosku o świadczenie lub ustaniem ostatniego zatrudnienia dla osób w wieku powyżej lat 30?"powziął następująca uchwałę, którą postanowił wpisać do księgi zasad prawnych:Uzasadnienie faktyczneIW uzasadnieniu wniosku Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych stwierdził, że wątpliwość przedstawiona w pytaniu prawnym występuje przy ocenie prawa do renty inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia, przysługującej na podstawie przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1963 r. Nr 3, poz. 6 z późn. zm), i wynika z zestawienia art. 8 ust. 2 ustawy z 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186) z art. 24 ust. 2 ustawy o p.z.e. Przepis art. 8 ust. 2 stwierdza bowiem wyraźnie, że okres działalności kombatanckiej zalicza się w wymiarze podwójnym do okresu zatrudnienia, od którego zależy przyznanie emerytury lub renty, natomiast art. 24 ust. 2 wymaga od inwalidów z ogólnego stanu zdrowia w wieku powyżej 30 lat 5-letniego okresu zatrudnienia przypadającego na okres ostatnich 10 lat przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub ustaniem ostatniego zatrudnienia. IIPrzedmiotowe zagadnienie nie było dotychczas omawiane w piśmiennictwie. W orzecznictwie zaś Sądu Najwyższego dotyczy go tylko wyrok z dnia 30.III.1979 r. II URN 29/79 (nie publ.).W uzasadnieniu tego wyroku wyrażono pogląd, że art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej pozwala na zaliczenie w wymiarze podwójnym okresu działalności kombatanckiej do okresu zatrudnienia, od którego zależy przyznanie emerytury lub renty, natomiast nie zwalnia od konieczności zachowania przesłanki określonej w art. 24 ust. 2 ustawy o p.z.e., aby wymagany do nabycia prawa do renty przez pracownika w wieku powyżej 30 lat 5-letni okres zatrudnienia przypadał na okres ostatnich 10 lat przed zgłoszeniem wniosku o rentę inwalidzką, a jeżeli zainteresowany w chwili zgłoszenia wniosku nie pracuje - przed ustaniem ostatniego zatrudnienia. IIIOdpowiedź na postawione pytanie sprowadza się do wykładni art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej, a w szczególności stosunku tego przypisu do art. 24 ust. 2 ustawy o p.z.e.Przy rozważaniu tego zagadnienia przede wszystkim należy uwzględnić, że chodzi o uprawnienie do renty inwalidzkiej z pracowniczego systemu zaopatrzenia emerytalnego, a nie o świadczenie rentowe z tytułu inwalidztwa wojennego. Dlatego przy wykładni art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej nie można pominąć rygorów rządzących przyznaniem renty inwalidzkiej w poszczególnych pracowniczych systemach emerytalnych. Wykładnia bowiem tego przepisu w zestawieniu tylko z innymi przepisami tej ustawy mogłaby doprowadzić do niewłaściwych wniosków. Wymagania, których łączne spełnienie daje prawo do renty inwalidzkiej z powszechnego zaopatrzenia emerytalnego, są zawarte w art. 23 ustawy o p.z.e. Jednym z nich stosownie do ust. 1 pkt 1 wymienionego przepisu jest legitymowanie się wymaganym okresem zatrudnienia, który to warunek został bliżej określony w art. 24 ustawy o p.z.e., w tym - jeżeli chodzi o pracowników w wieku powyżej 30 lat - w ust. 2. Postanowienia art. 24 ust. 2 muszą więc być rozważane łącznie z dyspozycją art. 23. Oznacza to, że pracownik musi spełniać wszystkie wymagania przewidziane w art. 23 w powiązaniu z art. 24 ustawy o p.z.e. Dlatego pracownik w wieku powyżej 30 lat musi wykazać się okresem 5-letniego zatrudnienia (łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi) w 10-leciu określonym w art. 24 ust. 2. Ani brzmienie, ani cel art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej nie dają podstawy do wniosku, że przepis ten w stosunku do pracowników powyżej 30 lat zmodyfikował wymaganie posiadania 5-letniego okresu zatrudnienia w okresie 10-lecia określonego w art. 24 ust. 2 ustawy o p.z.e. - w tym kierunku, że okres działalności kombatanckiej i okres pobytu w obozach koncentracyjnych (w więzieniach hitlerowskich) dolicza się zawsze do okresu, od którego zależy przyznanie renty inwalidzkiej, niezależnie od tego, czy okresy te wykraczają poza 10-lecie, o którym wyżej mowa.Przepis art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej normuje tylko kwestię wymiaru, w jakim podlegają zaliczeniu okresy działalności kombatanckiej i pobytu w obozach koncentracyjnych (w więzieniu hitlerowskim). Wynika to m.in. z porównania ust. 2 i ust. 1 tego przepisu oraz użycia wyrażenia "zalicza się w wymiarze podwójnym". Ratio legis art. 8 ust. 2 jest uniemożliwienie zaliczania w wymiarze podwójnym wszystkich okresów działalności kombatanckiej i okresu pobytu w obozach koncentracyjnych (więzieniach hitlerowskich) do celów przyznania świadczeń emerytalno-rentowych przy jednoczesnym uznaniu za kombatanckie okresów innych jeszcze niż poprzednie. Okresy działalności kombatanckiej i pobytu w obozie koncentracyjnym były uznane za zaliczalne do okresu zatrudnienia jeszcze przed wejściem w życie ustawy kombatanckiej - z mocy art. 10 ust. 1 ustawy o p.z.e., mającego odpowiednie zastosowanie w innych systemach emerytalnych. Niektóre z tych okresów już przed dniem 1 stycznia 1976 r. podlegały zaliczeniu w wymiarze podwójnym, a nawet korzystniejszym. Odnosiło się to w szczególności do okresów niezawodowej służby wojskowej pełnionej przez obywateli polskich na frontach w latach 1939-1945 w Wojsku Polskim, w formacjach wojskowych polskich za granicą oraz w armii ZSRR i armiach sojuszniczych, a ponadto do okresów służby w oddziałach walczących z bandami (art. 9 ust. 2 i art. 10 ust. 5 ustawy o p.z.e., dodane z mocy art. 85 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin - Dz. U. Nr 53, poz. 341 w związku z § 1-5 zarządzenia Ministra Obrony Narodowej nr 69 z dnia 30 grudnia 1972 r. w sprawie zasad i sposobu zaliczenia do wysługi emerytalnej niektórych okresów i rodzajów służby wojskowej - Dz. Rozk. MON z 1973 r. Nr 1, poz. 8). Inne okresy jednak, jak np. wymienione w pkt 6, 8, 9 i 14 ust. 1 art. 10 ustawy o p.z.e., były zaliczane w wymiarze pojedynczym. Przepis art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej należy zatem traktować jako rozszerzenie uwzględniania wszystkich okresów działalności kombatanckiej i pobytu w obozach koncentracyjnych (więzieniach hitlerowskich) co najmniej w wymiarze podwójnym - właśnie w celu umożliwienia nabycia uprawnień do świadczeń tym kombatantom i więźniom obozów koncentracyjnych (więzień hitlerowskich), którzy ze względu na wiek lub zły stan zdrowia, w jakim znajdowali się po wojnie, nie zdołali przebyć w zatrudnieniu okresu niezbędnego do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej. W świetle powyższych wywodów uzasadniony jest wniosek, że art. 8 ust. 2 - w zakresie nim unormowanym - faktycznie zmienił na korzyść kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (więzień hitlerowskich), objętych dyspozycja art. 1 ustawy kombatanckiej, przepis art. 10 ustawy o p.z.e. Natomiast nie spowodował on żadnych zmian w zakresie unormowanym przepisem art. 24 ust. 2 tej ustawy i nie jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. Dlatego też nie ma w tym przypadku zastosowania zasada lex specialis derogat legi generali. Przedmiot bowiem unormowania tych przepisów jest różny.Odmienna wykładnia art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej pozostawałaby w sprzeczności z podstawowymi założeniami systemu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym i innymi systemami, które recypowały wprost lub z pewnymi zmianami wymaganie zawarte w art. 24 ust. 2, w aspekcie niezbędnych wymagań do nabycia renty inwalidzkiej. Ponadto przy takiej wykładni legitymowanie się obecnie nawet najkrótszym okresem zatrudnienia (1 tygodnia, 1 miesiąca), przy doliczaniu w wymiarze podwójnym okresu działalności kombatanckiej i pobytu w obozie koncentracyjnym, jeśli ten okres wynosiłby 2 lata i około 6 miesięcy, dawałoby podstawę do domagania się renty inwalidzkiej, co na pewno godziłoby w istotę i cel renty inwalidzkiej w systemie obowiązującego u nas zabezpieczenia społecznego. Nie ma podstawy do przypisania ustawodawcy takiego zamiaru, tym bardziej że przepisy prawa ubezpieczeń społecznych powinny być tłumaczone i stosowane zgodnie z zasadami ustroju i celami Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jak we wszystkich innych dziedzinach prawa.Dokonana wykładnia art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej nie pozbawia tego przepisu praktycznego znaczenia. Przede wszystkim ma on szerokie zastosowanie w sprawach o emeryturę.W zakresie zaś renty inwalidzkiej przepis ten daje możliwość przyznania tego świadczenia osobom, które w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 stycznia 1976 r. nie mogły uzyskać renty inwalidzkiej, gdyż ze względu na zaliczenie ich okresu działalności kombatanckiej lub pobytu w obozie koncentracyjnym (więzieniu hitlerowskim) tylko w wymiarze pojedynczym albo w ogóle z powodu niezaliczalności pewnych okresów, obecnie uznanych za "kombatanckie", nie legitymowały się wymaganym okresem zatrudnienia, mimo iż ich inwalidztwo pozostawało w związku czasowym z zatrudnieniem. W grę więc wchodzi możliwość przyznawania renty inwalidzkiej w razie tzw. wstecznego inwalidztwa. Na przykład: pracownik w wieku powyżej 30 lat, który po wojnie przebył w zatrudnieniu tylko 3 lata do końca 1953 roku i legitymował się okresem kombatanckim w wymiarze 1 roku (1944 rok), nie mógł przed dniem 1 stycznia 1976 r. skutecznie domagać się renty inwalidzkiej, dlatego że w okresie 10 lat przed ustaniem zatrudnienia nie miał łącznie z okresem zaliczalnym - 5 lat zatrudnienia. Poczynając od dnia 1 stycznia 1976 r., ze względu na zaliczenie tego okresu kombatanckiego w wymiarze 2 lat legitymuje się on okresem 5-letniego zatrudnienia, w związku z czym może uzyskać rentę inwalidzką, jeżeli wykaże się wstecznym inwalidztwem, tj. powstałym w 1955 roku. Oczywiście, sytuacje takie nie będą występować często, skoro ustawa kombatancka została uchwalona prawie po 30 latach od zakończenia wojny. Przy udzielaniu odpowiedzi na postawione pytanie Sąd Najwyższy miał na uwadze, że w konkretnych przypadkach okres działalności kombatanckiej lub pobytu w obozach koncentracyjnych (więzieniach hitlerowskich) może w części przypadać na ostatnie 10-lecie przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub ustaniem zatrudnienia, w części zaś wykraczać poza to 10-lecie. W takiej sytuacji nie podlega on zaliczeniu tylko w tej części, która wykracza poza okres 10 lat. Ponadto należy podnieść, że unormowanie art. 8 ust. 2 ustawy kombatanckiej zostało przejęte przez art. 10 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów (Dz. U. Nr 16, poz. 122). Dlatego powzięta uchwała nie straci na aktualności także w stanie prawnym, jaki będzie obowiązywał od dnia 1 stycznia 1983 r.