III PZP 35/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), W. Myga, S. Perestaj, Z. Stypułkowska, A. Szczurzewski, J. Wasilewski (współsprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Marii Sławińskiej, po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 1982 r. wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego skierowanego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy ochrona przewidziana w art. 39 pkt 1 kodeksu pracy dla członków zakładowych organów związkowych została zawieszona po dniu 13 grudnia 1981 r. w związku z zawieszeniem działalności związków zawodowych?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W okresie zawieszenia działalności związków zawodowych - na czas obowiązywania stanu wojennego - członkom zakładowych organów związków zawodowych nie przysługuje ochrona przewidziana w art. 39 pkt 1 kodeksu pracy. Uzasadnienie faktyczneIPrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczy szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy - w okresie zawieszenia działalności związków zawodowych na czas stanu wojennego - członków zakładowych organów związków zawodowych.W myśl art. 39 pkt 1 kodeksu pracy zakład pracy nie może wypowiedzieć umowy o pracę członkowi rady zakładowej (zakres podmiotowy tego przepisu obejmuje obecnie zarówno członków rad zakładowych, jak i zrównanych z nimi członków zakładowych organów innych związków zawodowych) i delegatowi związkowemu w rozumieniu art. 24 § 1 k.p.Przepis ten nie może być wykładany w oderwaniu od innych przepisów prawa pracy, a w szczególności w oderwaniu od art. 7 k.p. i przepisów odnoszących się do zawieszenia działalności związków zawodowych na czas stanu wojennego. Artykuł 7 k.p. nakazuje tłumaczenie i stosowanie przepisów prawa pracy zgodnie z zasadami ustroju i celami Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Nie ulega wątpliwości, że celem art. 39 pkt 1 k.p. było zapewnienie członkom zakładowych organów związków zawodowych niezależnego wykonywania przez nich mandatu społecznego w okresie, gdy związki zawodowe miały możliwości prawne i faktyczne prowadzenia swej działalności.W toku wykonywania bowiem tego mandatu członkowie zakładowych organów związków zawodowych mogli popaść w konflikt z kierownictwem zakładu pracy, co mogłoby rzutować niekorzystnie na stabilność zatrudnienia tych przedstawicieli związkowych. Toteż u podstaw szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy członków zakładowych organów związków zawodowych przewidzianej w art. 39 pkt 1 k.p. leżało zapewnienie w interesie społecznym, a nie tylko w interesie związkowym czy osobistym tych pracowników, nieskrępowanej działalności związkowej w zakładzie pracy. Jest to więc ochrona ściśle związana z funkcją członka zakładowego organu związku zawodowego. IISytuacja uległa zasadniczej zmianie po wprowadzeniu stanu wojennego uchwałą Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa (Dz. U. Nr 29, poz. 155) oraz zawieszeniu działalności związków zawodowych zarządzeniem nr 51 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 1981 r. w sprawie zawieszenia działalności związków zawodowych i niektórych organizacji społecznych na czas obowiązywania stanu wojennego (M. P. Nr 30, poz. 213) na podstawie art. 15 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154) zatwierdzonego przez Sejm ustawą z dnia 25 stycznia 1982 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie stanu wojennego (Dz. U. Nr 3, poz. 18). Według przepisu art. 15 ust. 1 pkt 1 dekretu działalność związków zawodowych może być zawieszona przez Prezesa Rady Ministrów, jeżeli ich działalność godzi w ustrój polityczny i społeczny lub w porządek prawny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej albo w inny sposób zagraża interesom bezpieczeństwa lub obronności Państwa, a także z innych ważnych przyczyn. Na podstawie tego upoważnienia Prezes Rady Ministrów zarządzeniem nr 51 zawiesił na terenie całego kraju działalność wszystkich związków zawodowych i central związkowych (§ 1). Zawieszenie działalności związków zawodowych na czas stanu wojennego nie jest tylko zwykłym wstrzymaniem faktycznej działalności. Oznacza ono równocześnie prawny zakaz prowadzenia jakiejkolwiek działalności związkowej. Członkowie zakładowych organów związków zawodowych nie mogą - w okresie zawieszenia działalności związków zawodowych - wykonywać legalnie żadnej działalności związkowej, a gdyby taką działalność prowadzili, byłoby to działanie nielegalne, za które grozi odpowiedzialność karna przewidziana w art. 46 dekretu o stanie wojennym. Tymczasem przepis art. 39 pkt 1 k.p. odnosi się tylko do członków zakładowych organów związków zawodowych wykonujących legalnie zlecone im funkcje związkowe, albowiem prawo pracy chroni pracownika z tytułu funkcji wykonywanej w organizacji tylko wtedy, kiedy sama organizacja może działać legalnie.Zawieszenie działalności związków zawodowych na czas stanu wojennego oznacza również, że nie funkcjonują zakładowe organy związkowe, nie mogą więc one wypełniać również czynności przewidzianych dla tych organów w prawie pracy. Nie mogą wobec tego członkowie tych organów popaść w konflikt z kierownictwem zakładu pracy w związku z działalnością zakładowego organu związku zawodowego. Jeżeli zawieszenie działalności związków zawodowych powoduje prawną niemożność podejmowania jakichkolwiek działań z racji posiadanego mandatu i jest to równoznaczne z prawnym zakazem wykonywania działalności związkowej, to ten zakaz pozbawia pracownika tytułu prawnego do korzystania nadal z uprzednio przysługującej mu szczególnej ochrony trwałości jego stosunku pracy. W sytuacji prawnej i faktycznej, jaka zaistniała po zawieszeniu działalności związków zawodowych na czas stanu wojennego, odpadła ratio legis art. 39 pkt 1 k.p., jaką było umożliwienie podmiotom objętym dyspozycję tego przepisu nieskrępowanej i niezależnej od kierownictwa zakładu pracy działalności wynikającej z mandatu związkowego. Członkowie zakładowych organów związkowych bowiem przestali być działaczami związkowymi z momentem zawieszenia działalności związkowej, a stali się - tak jak inni - zwykłymi pracownikami zakładów pracy. Stosownie do § 5 ust. 1 i 4 zarządzenia nr 51 sytuacja prawna pracowników, którzy przed dniem 13 grudnia 1981 r. pełnili etatowe funkcje w zakładowym organie związku zawodowego, nie różni się po tej dacie od sytuacji prawnej innych pracowników. Z mocy przepisów prawa pracy okresu stanu wojennego wprowadzona została - bez oświadczenia woli zainteresowanych stron - zmiana treści dotychczasowego stosunku pracy członków zakładowych organów związków zawodowych, delegowanych bądź urlopowanych przed dniem 13 grudnia 1981 r. w celu etatowego pełnienia funkcji członka tego organu.Zawieszenie działalności związków zawodowych spowodowało liczne zmiany w prawie pracy, co zapowiedział art. 4 ust. 1 pkt 2 dekretu o stanie wojennym. Niektóre z nich zostały dokonane wprost i bezpośrednio w przepisach wydanych po wprowadzeniu stanu wojennego, inne są konsekwencją tego zawieszenia. Do tych ostatnich należą zmiany w powszechnej ochronie trwałości stosunku pracy i w niektórych sytuacjach w szczególnej ochronie trwałości tego stosunku. W szczególności w okresie tym nie mogą być stosowane przepisy art. 38, art. 52 § 3 i 4, art. 177 § 1 i 4 k.p. w zakresie współdziałania kierownika zakładu pracy ze związkami zawodowymi. Z przedstawionego stanu prawnego wynika, że zmiany w prawie pracy w następstwie zawieszenia działalności związków zawodowych na czas stanu wojennego wynikają nie tylko wprost z określonych przepisów prawa, ale także ze zmian, jakie pociąga za sobą realizacja innych przepisów o stanie wojennym. Przy pełnym zawieszeniu działalności związków zawodowych zbędne było wymienianie jakiegokolwiek przepisu prawa pracy, który nie może być stosowany w związku z tym zawieszeniem. Dla udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy konkretny przepis kodeksu pracy może być stosowany w okresie zawieszenia działalności związków zawodowych, nie można ograniczać się do wykładni gramatycznej oraz faktu braku przepisów w okresie stanu wojennego uchylających bądź zmieniających wprost określony przepis prawa pracy. Niezbędne jest tu sięgnięcie do wykładni systemowej i funkcjonalnej (celowościowej). Wykładnia i stosowanie przepisów prawa nie powinny bowiem wykraczać poza przeznaczenie społeczno-gospodarcze, jakiemu mają służyć, a za taką należałoby uznać wykładnię, która prowadziłaby do utrzymania - dla omawianych kategorii pracowników - szczególnej ochrony przewidzianej w art. 39 pkt 1 k.p. w okresie, w którym członkowie zakładowych organów związków zawodowych mają prawny zakaz prowadzenia jakiejkolwiek działalności związkowej i gdy działalność taka jest uznawana przez prawo za nielegalną. Byłaby to wykładnia sprzeczna z generalną regułą interpretacyjną wynikającą z art. 7 k.p. IIIPowoływanie się na wyraźne zawieszenie uprawnień członków rad pracowników do szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem im pracy, ochrony określonej w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123), dokonanego w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie zawieszenia działalności samorządu załóg przedsiębiorstw państwowych na czas obowiązywania stanu wojennego (Dz. U. Nr 32, poz. 185), jako na argument mający przemawiać za odmiennym poglądem niż przyjęty w niniejszej uchwale, nie jest trafne. Nie uwzględnia ono zakresu delegacji dla Rady Ministrów wymienionej w art. 16 dekretu o stanie wojennym w porównaniu z zakresem delegacji dla Prezesa Rady Ministrów wymienionej w art. 15 tego dekretu. Wyraźne określenie w rozporządzeniu wykonawczym do art. 16 dekretu o stanie wojennym zakresu zawieszenia było konieczne, gdyż wejście w życie dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym nie spowodowało automatycznie zawieszenia całej działalności samorządu załóg. Artykuł 16 dekretu zawiera bardzo szeroką delegację dla Rady Ministrów i wypełnienie treścią tego przepisu przez określenie zakresu zawieszenia samorządu załóg i okresu tego zawieszenia musiało być dokonane w rozporządzeniu wykonawczym. Z porównania art. 15 i 16 dekretu o stanie wojennym i rozporządzeń (zarządzeń) wykonawczych do tych przepisów wynika w sposób oczywisty szersze zawieszenie działalności związków zawodowych, gdyż dotyczy ono całości, bez żadnych wyjątków i ograniczeń, natomiast węższe zawieszenie odnosi się do działalności samorządu załóg, które w myśl § 4 rozporządzenia z dnia 30 grudnia 1981 r. mogą wznowić swą działalność w czasie stanu wojennego.Poglądy przeciwne niż przyjęte w niniejszej uchwale odrywają się całkowicie od treści art. 15 i 16 dekretu o stanie wojennym, nie uwzględniają również mającej zastosowanie przy wykładni przepisów prawa argumentacji a minori ad maius, polegającej w tym wypadku na tym, że jeżeli w związku z węższym zakresem zawieszenia działalności samorządu załóg zostały zawieszone uprawnienia członków rad pracowniczych do szczególnej ochrony określonej w art. 6 ustawy z dnia 25 września 1981 r., to tym bardziej należy przyjąć, że w okresie zawieszenia działalności związków zawodowych - na czas obowiązywania stanu wojennego - członkom zakładowych organów związków zawodowych nie przysługuje ochrona przewidziana w art. 39 pkt 1 kodeksu pracy, skoro zawieszenie działalności związków zawodowych jest szersze, bo zostało dokonane bez żadnych wyjątków i ograniczeń. IVPowyższe rozważania uzasadniają treść uchwały przytoczonej w sentencji. Jest ona zbieżna z wcześniejszymi uchwałami Sądu Najwyższego z dnia 5.V.1982 r. III PZP 22/82, z dnia 11.V.1982 r. III PZP 20/82 i z dnia 16.VI.1982 r. III PZP 27/82.Ubocznie należy podkreślić, że szczególna ochrona przewidziana w art. 39 pkt 1 k.p. nigdy nie była ochroną nieograniczoną. Także wówczas, gdy związki zawodowe miały prawną możliwość działania, ochrona przewidziana w tym przepisie doznawała ograniczeń na rzecz dopuszczalności wypowiedzenia umowy o pracę w sytuacjach przewidzianych w art. 40 § 1 i 2, art. 43 § 1 i art. 102 § 3 k.p. Zajęte w uchwale stanowisko nie oznacza pozbawienia członków zakładowych organów związków zawodowych wszelkiej ochrony przed wypowiedzeniem im pracy. Korzystają oni - podobnie jak inni pracownicy - w okresie zawieszenia działalności związków zawodowych na czas stanu wojennego z powszechnej ochrony trwałości stosunku pracy przed nieuzasadnionym wypowiedzeniem na podstawie art. 45 k.p.