III PZP 14/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: E. Brzeziński, J. Wasilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Tadeusza M. przeciwko Usługowej Spółdzielni Pracy im. 17 Stycznia w Z. o ustalenie trybu rozwiązania umowy o pracę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 12 lutego 1982 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"a. Czy przepisy uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) mają zastosowanie do członków spółdzielni pracy?b. Czy w przedmiocie roszczenia opartego na przepisie § 6 ust. 1 wymienionej wyżej uchwały właściwa jest droga przewidziana dla rozstrzygnięcia sporów ze stosunku pracy, a jeżeli tak - to czy właściwa do rozpoznania tego roszczenia jest Zakładowa Komisja Rozjemcza czy też Terenowa Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy?c. Czy przepisy wymienionej wyżej uchwały mają zastosowanie również do wypowiedzenia pracownikowi warunków pracy i płacy w przypadku likwidacji stanowiska pracy lub likwidacji zakładu pracy?"powziął następującą uchwałę:I. Przepisy uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) mają zastosowanie również do pracowników spółdzielni pracy; nie stwarzają one jednak bezpośrednio praw podmiotowych pracowników w stosunku do zatrudniających ich spółdzielni pracy.II. Roszczenie pracownika spółdzielni pracy o odprawę przewidzianą w § 6 ust. 1 wymienionej w punkcie I uchwały podlega rozpatrzeniu przez komisję rozjemczą.III. Odmawia udzielenia odpowiedzi na pytanie zawarte w punkcie c.Uzasadnienie faktyczneOkręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji uchwały zagadnienia prawne na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca żądał ustalenia, że umowa o pracę została rozwiązana przez strony na mocy porozumienia w związku z likwidacją zajmowanego przez niego stanowiska pracy i że przysługują mu świadczenia określone w uchwale nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195). Wnioskodawca był członkiem Usługowej Spółdzielni Pracy im. 17 Stycznia w Zgierzu i pracował w niej ostatnio na stanowisku kierownika zakładu galwanizerskiego. Zakład ten został zlikwidowany w 1981 r. Z dniem 30.III.1981 r. pracownikom wymienionego zakładu, w tym i wnioskodawcy, wypowiedziano warunki pracy i płacy. Jednocześnie wnioskodawcy zaproponowano od dnia 1.VII.1981 r. stanowisko nawijacza uzwojeń, na co wyraził zgodę. Od dnia 2.VII.1981 r. wnioskodawca korzystał z urlopu wypoczynkowego, a od dnia 18.VIII.1981 r. przebywał na urlopie bezpłatnym w związku z zamierzonym zorganizowaniem w Spółdzielni zakładu produkującego wyroby z tworzyw sztucznych, w którym wnioskodawca byłby zatrudniony. Wobec niezorganizowania takiego zakładu strony rozwiązały umowę o pracę na mocy porozumienia w dniu 2.XI.1981 r. Wnioskodawca oświadczył, że zamierza podjąć działalność rzemieślniczą i pragnie skorzystać ze świadczeń przewidzianych w powołanej wyżej uchwale Rady Ministrów.Terenowa Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy ustaliła, że stosunek pracy między stronami został rozwiązany na mocy porozumienia z powodu likwidacji stanowiska pracy. W uzasadnieniu orzeczenia Komisja wyraziła pogląd, że nie jest właściwa do rozstrzygnięcia, czy wnioskodawcy przysługują uprawnienia przewidziane w wymienionej już uchwale. Właściwy bowiem w tym zakresie - według Komisji - jest sąd powszechny.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w uzasadnieniu przedstawionych zagadnień powołał się na stanowisko Ministerstwa Pracy, Płac i Spraw Socjalnych zawarte w piśmie z dnia 30 grudnia 1981 r. nr 00-513 skierowanym do Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy i wyjaśniającym, że "Przepisy uchwały nr 169 nie dotyczą pracowników zatrudnionych na podstawie spółdzielczej umowy o pracę", oraz stwierdził, że uchwała ta, jako tzw. uchwała samoistna, nie może nakładać obowiązków na spółdzielczość pracy, nie podlegającą bezpośrednio Radzie Ministrów. Jednakże Sąd miał wątpliwość co do słuszności takiego stanowiska ze względu na treść postanowień uchwały, a zwłaszcza określenie, iż ma ona zastosowanie w uspołecznionych zakładach pracy. Następnie Sąd wywiódł, że odprawa przewidziana w § 6 ust. 1 uchwały jest roszczeniem ściśle związanym z ustaniem stosunku pracy i gdyby pracownik wystąpił wyłącznie z tym roszczeniem, właściwa do jego rozpoznania byłaby komisja rozjemcza. Natomiast w razie żądania ustalenia sposobu rozwiązania stosunku pracy i warunków wymaganych do uzyskania świadczeń z uchwały właściwa byłaby komisja odwoławcza do spraw pracy. Problem objęty trzecim pytaniem - jak stwierdza sam pytający Sąd - nie występuje w sprawie niniejszej, lecz wyjaśnienie tego problemu byłoby przydatne przy rozpoznawaniu innych spraw.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uchwała nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) została wydana bez powołania się na upoważnienie ustawowe. Spółdzielnie jako organizacje dobrowolne i samorządne (art. 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), wyodrębnione prawnie i majątkowo, nie są organizacyjnie podporządkowane organom administracji państwowej. Najwyższym organem spółdzielni jest walne zgromadzenie jej członków (art. 32 § 1 ustawy). Spółdzielnie zrzeszone w związku spółdzielczym, w przypadku spółdzielni pracy w Centralnym Związku Spółdzielczości Pracy, podlegają pod względem administracyjnym i organizacyjnym temu Związkowi (art. 39, 43 i 162 ustawy).Źródłem uprawnień członków spółdzielni pracy są powszechnie obowiązujące przepisy prawa i wydane na podstawie wyraźnego upoważnienia ustawowego akty prawne wykonawcze oraz uchwały statutowych organów spółdzielni. Dotyczy to również wynagrodzeń i innych świadczeń przysługujących członkom spółdzielni pracy z tytułu pracy w niej. Artykuł 79 k.p. upoważnia Radę Ministrów do określenia zasad wynagrodzenia za pracę oraz przyznawania innych świadczeń w związku z pracą. Treść tego przepisu prowadzi do wniosku, że Rada Ministrów na podstawie art. 79 k.p. upoważniona jest do wydawania przepisów kształtujących politykę płacową państwa, natomiast szczegółowe regulowanie warunków wynagrodzenia za pracę pozostawione jest w zasadzie układom zbiorowym pracy, aktom resortowym, a w spółdzielniach - także uchwałom związków spółdzielczych.Na tle tych rozważań pozostaje do wyjaśnienia zagadnienie, jaki charakter ma wymieniona wyżej uchwała nr 169 Rady Ministrów. Z treści jej § 1 bezpośrednio wynika, że jest ona adresowana do wszystkich uspołecznionych zakładów pracy, a zatem i do spółdzielczych zakładów pracy (art. 3 k.p.). Uchwała ta określa różne świadczenia oraz ułatwienia dla pracowników spełniających wymienione w niej warunki, między innymi dodatek wyrównawczy, odprawę, kredyty, zwolnienie od opodatkowania, pierwszeństwo przy zakupie zbędnych maszyn i urządzeń w zakładach czy też umożliwianie zakupu samochodu. Mając na uwadze zakres materii regulowanej uchwałą i cel jej wydania, należy rozważyć, czy jest ona aktem wykonawczym wydanym na podstawie art. 79 k.p., stwarzającym w zakresie ujętych w niej świadczeń pracowniczych bezpośrednie prawa podmiotowe dla członków spółdzielni pracy.Jak już zaznaczono, w uchwale nie wskazano podstawy prawnej jej wydania. Z tego stwierdzenia nie wynika wprawdzie, że jest to tzw. uchwała samoistna, wydana przez Radę Ministrów z mocy samego upoważnienia konstytucyjnego. Na podstawie bowiem art. 41 pkt 8 Konstytucji PRL przyjmuje się, że Rada Ministrów nie ma obowiązku podawania podstawy podjętej uchwały, a zatem uchwała wykonawcza nie musi - choć byłoby to ze wszech miar pożądane - wskazywać w tekście artykułu ustawy, na którym się opiera. Dlatego też charakter uchwały daje się jedynie ustalić na podstawie wykładni przepisów stosownej ustawy.Wspomniany już wyżej art. 79 k.p. upoważnia Radę Ministrów do określania zasad wynagrodzenia oraz przyznawania innych świadczeń związanych z pracą. Postanowienia uchwały nr 169 ze względu na ich zakres przedmiotowy, a także ze względu na jej szczególny charakter i doraźny cel związany z generalnym przekształceniem organizacji gospodarki oraz zmianami w strukturze zatrudnienia, wprowadzają różnorodne korzyści i udogodnienia dla pracowników rezygnujących z pracy w gospodarce uspołecznionej, które nie mieszczą się w określeniu "zasady wynagrodzenia i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą". Uregulowania zawarte w uchwale wykraczają poza zakres upoważnienia przewidzianego w art. 79 k.p. Uchwała ta jest uchwałą samoistną i nie określa bezpośrednio praw podmiotowych członków spółdzielni pracy wobec zatrudniających ich spółdzielni. Ze względu na to, że uchwała jest adresowana także do spółdzielczych zakładów pracy, stanowi ona zalecenie naczelnego organu administracji państwowej dla organów spółdzielczych stosownego przeniesienia przewidzianych w niej uprawnień, pracowniczych do spółdzielczości jako odpowiednich dla aktualnej polityki państwa. Według okólnika nr 6 Prezesa Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy z dnia 28 kwietnia 1982 r. (znak: NP - 21/0704/I/82) w sprawie stosowania przepisów uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę spółdzielnia może podjąć we własnym zakresie decyzję o wypłacie przewidzianej w § 6 uchwały odprawy dla pracowników i członków spółdzielni. Taka zatem decyzja upoważnionego do jej podjęcia organu spółdzielni pracy będzie źródłem prawa członka spółdzielni do odprawy.Właściwa do rozpatrzenia sporu o odprawę przewidzianą w § 6 uchwały nr 169 jest na podstawie art. 248 § 1 k.p. komisja rozjemcza. Przedmiot sporu bowiem nie jest objęty zakresem spraw rozpatrywanych z mocy art. 264 § 1 k.p. przez komisję odwoławczą do spraw pracy. Wprawdzie prawo do odprawy łączy się z momentem rozwiązania stosunku pracy i jest między innymi zależne od sposobu rozwiązania stosunku pracy, niemniej jednak roszczenie wynikające z tego prawa nie stanowi odszkodowania ani wynagrodzenia w związku z rozwiązaniem umowy o pracę. W zakresie właściwości organu problem przedstawia się analogicznie jak np. w przypadku roszczenia o ekwiwalent na nie wykorzystany urlop.Ustalenie sposobu rozwiązania stosunku pracy jest przesłanką rozstrzygnięcia o uprawnieniu do odprawy i ustalenia tego władna jest dokonać komisja rozjemcza rozpatrująca spór o odprawę.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na pierwsze dwa pytania udzielił odpowiedzi ujętych w sentencji uchwały i odmówił udzielenia odpowiedzi na pytanie trzecie. W trybie bowiem art. 68 ustawy o o.s.p. i u.s. Sąd Najwyższy rozstrzyga budzące wątpliwości zagadnienia prawne, których wyjaśnienie jest niezbędne do wydania orzeczenia w sprawie. Skoro zatem w sprawie rozpoznawanej - jak przyznaje Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - zagadnienie objęte w tym pytaniu nie występuje, nie było podstaw do udzielenia na nie odpowiedzi.