VI KZP 20/80

Skład orzekającyPierwszy Prezes SN W. Berutowicz.Prezesi: B. Dzięcioł, J. Żak i K. Lipiński; sędziowie: płk C. Bakalarski, B. Bartosik, Z. Bartnik, J. Borodej, J. Bratoszewski, M. Mudzianowski, S. Fornalik, J. Gaj, C. Gajewski, R. Góral, Z. Halota, A. Hapon, L. Jax, płk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak, S. Kotowski, Z. Kwiecień, C. Łukaszewicz, T. Majewski, płk S. Mendyka, płk J. Juszczak, J. Mikos, S. Mirski, R. Młynkiewicz, K. Mochtak, J. Nóżyński, W. Ochman, płk E. Olczak, S. Pawela (sprawozdawca), S. Pawelec, J. Pustelnik, T. Rybicki, płk W. Sieracki, W. Sikorski, J. Szamrej, M. Szczepański, H. Szwaczkowski, J. Tobera, płk S. Wojtczak, płk E. Zawiłowski (sprawozdawca), Z. Ziemba (sprawozdawca), W. Żebrowski, J. Żurawski.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu połączonych Izb - Karnej i Wojskowej - w dniu 30 września 1981 r. po rozpoznaniu w dniach: 29 października 1980 r., 3 czerwca 1981 r. i 30 września 1981 r. wniosku Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 4 czerwca 1980 r. o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie stosowania warunkowego przedterminowego zwolnienia oraz wniosku Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 czerwca 1980 r. o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie stosowania przepisów dotyczących warunkowego przedterminowego zwolnienia, uznając, że aktualnie nie ma potrzeby wydawania wymienionych wytycznych, natomiast wymaga rozstrzygnięcia zawarta we wniosku Ministra Sprawiedliwości kwestia słuszności dokonanej już przez Sąd Najwyższy wykładni statusu młodocianego w razie orzekania w kwestii warunkowego przedterminowego zwolnienia (uchwała połączonych Izb - Karnej i Wojskowej z dnia 24 marca 1972 r. - VI KZP 47/70), na podstawie art. 31 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił, że:1) Przez określenie: "chwila orzekania", decydujące o statusie młodocianego w znaczeniu prawa karnego, rozumieć należy chwilę wydania pierwszego, choćby nieprawomocnego, orzeczenia merytorycznego w sprawie.2) W tym zakresie należy odstąpić od uchwały połączonych izb - Karnej i Wojskowej z dnia 24 marca 1972 r. - VI KZP 47/70.Uzasadnienie faktycznePołączone Izby uznały, że aktualnie nie ma potrzeby wydawania wytycznych co do orzekania o warunkowym przedterminowym zwolnieniu, występujące bowiem w tym zakresie kwestie prawne mogą być wyjaśnione w trybie zwykłym, przewidzianym w art. 390 § 1 i 2 k.p.k. oraz art. 29 ustawy o Sądzie Najwyższym.Rozstrzygnięcia natomiast wymaga zawarta we wniosku Ministra Sprawiedliwości kwestia słuszności dokonanej już przez Sąd Najwyższy wykładni statusu młodocianego w razie orzekania w kwestii warunkowego przedterminowego zwolnienia (uchwała połączonych Izb -- Karnej i Wojskowej z dnia 24 marca 1972 r. - VI KZP 47/70).Podejmując tę uchwałę, Sąd Najwyższy zajął słuszne stanowisko, że do sprawcy, który w chwili wydania w jego sprawie pierwszego wyroku nie miał ukończonych 21 lat, stosuje się w dalszym postępowaniu przepisy dotyczące młodocianego, choćby w tym czasie wiek ten przekroczył niesłusznie, natomiast ograniczył to dalsze postępowanie faktem uprawomocnienia się wyroku, nadając postępowaniu wykonawczemu byt odrębny i niezależny od poprzedniego, co nie znajduje uzasadnienia w przepisach prawa karnego: materialnego, procesowego i wykonawczego, które - choć normują różne zagadnienia - służą temu samemu celowi i nie mogą pozostawać ze sobą w sprzeczności.Zawarte w art. 51 k.k. dyrektywy wymiaru kary w stosunku do młodocianego mają charakter indywidualno-prewencyjny, kara bowiem ma przede wszystkim skazanego wychować, nauczyć zawodu, wdrożyć do przestrzegania porządku prawnego. temu podstawowemu celowi służy również przewidziana w art. 91 § 1 k.k. możliwość wcześniejszego, niż w wypadku innych skazanych, warunkowego przedterminowego zwolnienia młodocianego. Możliwość ta jest przecież nader ważnym, jeżeli nie najważniejszym, środkiem oddziaływania resocjalizacyjnego. Dyrektywa zawarta w art. 51 k.k. nie może więc ograniczać się tylko do fazy procesowej wyrokowania, w której zresztą wychowanie, nauczenie zawodu i wdrożenie do przestrzegania porządku prawnego jest - praktycznie biorąc - nieosiągalne, ale musi obejmować także postępowanie wykonawcze dopóty, dopóki trwa wykonywanie kary i realizacja jej celów. Uznanie, że z chwilą ukończenia 21 lat życia skazany traci status młodocianego, oznaczało rezygnację z tak określonych celów kary.Choć art. 120 § 4 k.k. wiąże pojęcie młodocianego z chwilą orzekania, nie ulega wątpliwości, że motywem ustawodawczym odmiennego potraktowania tego rodzaju sprawcy był przede wszystkim jego młodociany wiek w czasie popełnienia przestępstwa, a więc jego nie w pełni jeszcze wówczas ukształtowana osobowość, co przemawiało za odrębnym potraktowaniem go w zakresie kary. Właśnie kara, jako następstwo winy, nie może być modyfikowana na niekorzyść skazanego tylko na skutek upływu czasu. Byłby to zresztą jedyny tego rodzaju wypadek w prawie karnym z reguły bowiem upływ czasu działa w zakresie wymiaru kary na korzyść skazanego.Ograniczenie zawarte w art. 120 § 4 k.k. statusu młodocianego chwilą orzekania ma podobny charakter jak ograniczenie statusu nieletniego w myśl art. 76 § 1 k.k. z 1932 r. jednakże ten, kto został skazany jako nieletni, pozostaje nim do końca postępowania i może przebywać w zakładzie poprawczym aż do ukończenia 21 roku życia, choć faktycznie przestał już być nieletnim. jest to również argument na rzecz analogicznego traktowania młodocianego jako skazanego w wieku pośrednim, między nieletniością a pełną odpowiedzialnością karną.Powody te uzasadniały odstąpienie od stanowiska zajętego w uchwale połączonych Izb - Karnej i Wojskowej z dnia 24 marca 1972 r. - VI KZP 47/70 (por. OSNKW 1972, z. 6, poz. 94) oraz uznanie, że status młodocianego należy - w myśl przepisów prawa karnego - rozumieć jednolicie w każdym stadium postępowania sądowego i wiązać go wyłącznie z chwilą wydania pierwszego, choćby nieprawomocnego, orzeczenia merytorycznego w sprawie, a więc nie tylko wyroku, ale także każdego postanowienia kończącego postępowanie, jeżeli w dalszym trybie doszło do uchylenia tego postanowienia i wydania wyroku. Powiązanie statusu młodocianego tylko z chwilą wydania pierwszego wyroku nie było słuszne, gdyż eliminowało z kręgu młodocianych tych sprawców, co do których pierwotnie postępowanie karne umorzono, np. w trybie przepisów o amnestii albo na podstawie art. 27 § 1 k.k., a dopiero w wyniku postępowania odwoławczego doszło do wydania wyroku, kiedy już mieli ukończone 21 lat życia. Taka zaś eliminacja nie znajdowała żadnego racjonalnego uzasadnienia.