III CZP 6/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN F. Wesely. Sędziowie SN: K. Piasecki (sprawozdawca), J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Witosława W. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat w T. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 16 stycznia 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy zasiłek pogrzebowy wypłacony synom osoby zmarłej wskutek wypadku komunikacyjnego podlega zaliczeniu przy zwrocie przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń poniesionych kosztów pogrzebu?"podjął następującą uchwałę:Zasiłek pogrzebowy przewidziany w art. 36 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188), wypłacony osobom określonym w art. 33 ust. 1 wymienionej wyżej ustawy, w szczególności dzieciom, w związku ze śmiercią pracownika w wyniku wypadku komunikacyjnego, nie podlega zaliczeniu na poczet należnego od Państwowego Zakładu Ubezpieczeń odszkodowania z tytułu zwrotu poniesionych kosztów pogrzebu.Uzasadnienie faktyczneW sprawie niniejszej, której przedmiotem jest dochodzenie roszczeń z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej wypadkiem komunikacyjnym, nasunęło się przy orzekaniu przez Sąd Rejonowy zagadnienie prawne związane z faktem otrzymania przez powoda będącego synem zmarłej zasiłku pogrzebowego z zakładu pracy, w którym jego matka była zatrudniona. Sąd Rejonowy doszedł do wniosku, że zasiłek pogrzebowy nie podlega zaliczaniu na świadczenia z tytułu świadczeń przysługujących z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej.Sądowi Wojewódzkiemu, rozpoznającemu sprawę na skutek rewizji od wyroku Sądu Rejonowego nasunęło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości (art. 391 § 1 k.p.c.), któremu dał wyraz w sformułowaniu zagadnienia prawnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Na wstępie wymaga rozważenia zagadnienie charakteru zasiłku pogrzebowego, o który chodzi w sprawie niniejszej.Podstawę prawną tego zasiłku stanowią art. 36-42 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. Nr 34, poz. 188). Otóż zasiłek pogrzebowy przysługuje m.in. w razie śmierci pracownika pozostającego w zatrudnieniu (art. 36 ustawy). Dalsze przepisy ustawy regulują krąg osób uprawnionych i zasady wypłaty zasiłku pogrzebowego. Jest rzeczą charakterystyczną uprzywilejowanie najbliższych członków rodziny zmarłego, a m.in. małżonka, rodziców, dzieci - w porównaniu do innych osób, które pokryły koszty pogrzebu.O ile bowiem tym innym podmiotom przysługuje zasiłek pogrzebowy "w wysokości faktycznie poniesionych kosztów pogrzebu, jednak w kwocie nie wyższej niż określona" w art. 38 ustawy, o tyle najbliższym członkom rodziny przysługuje on bez względu na rzeczywiste koszty pogrzebu (art. 39 ustawy). Co więcej, osobom tym przysługuje ten zasiłek również w razie pokrycia kosztów pogrzebu przez Państwo lub zakład pracy (art. 40 ustawy). Tego rodzaju unormowanie wskazuje na to, że przeznaczeniem tego zasiłku - gdy chodzi o osoby najbliższe (art. 38 ust. 1 ustawy) - jest nie tylko zwrot kosztów pogrzebu, ale także - choć w określonym zakresie - dostarczanie pomocy finansowej w trudnej sytuacji życiowej, spowodowanej śmiercią. Zresztą zasiłek pogrzebowy nie jest jedynym świadczeniem wypłaconym w związku ze śmiercią pracownika według podobnych zasad, nie mających w istocie rzeczy charakteru odszkodowania według zasad prawa cywilnego.W grę wchodzi w szczególności odprawa pośmiertna przewidziana w kodeksie pracy, która jest wypłacona niezależnie od zasiłku pogrzebowego (art. 41 ust. 2 powołanej ustawy). Odprawa pośmiertna przewidziana w art. 93 kodeksu pracy, stanowiąca pomoc dla rodziny zmarłego pracownika, również z racji swojego charakteru nie podlega zaliczeniu na poczet odszkodowania należnego według zasad prawa cywilnego.Należy także zwrócić uwagę na to, że zasiłek pogrzebowy przysługuje niezależnie od tego, czy w grę będzie wchodzić odpowiedzialność z tytułu szkody na osobie. Przysługuje on na podobnych zasadach także na podstawie przepisów art. 49-52 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 wraz z późniejszymi zmianami).Obowiązujący system prawa cywilnego nie uzasadnia przyjęcia generalnej zasady zaliczenia wszelkich świadczeń, wypłacanych na podstawie różnych tytułów prawnych, na poczet roszczeń przysługujących z tytułu naprawienia szkody na osobie (art. 444, 445 i 446 k.c.).Obowiązek "zaliczenia" świadczeń, mających inny charakter prawny, na poczet odszkodowania może wynikać tylko ze szczególnych przepisów prawa. Tak więc stosownie do § 21 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274 wraz z późn. zm.) na poczet świadczenia przysługującego z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zalicza się przyznane tej samej osobie, z tytułu tego samego zdarzenia, świadczenia z obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków oraz - jeżeli chodzi o szkodę majątkową - świadczenia z tytułu ubezpieczenia auto-casco i z innych ubezpieczeń.Przepis ten nie daje podstaw do zaliczenia na poczet odszkodowania według zasad prawa cywilnego (§ 16 ust. 1 powołanego rozporządzenia) świadczeń z tytułu zasiłku pogrzebowego. Podstawy prawnej do tego nie można dopatrywać się także w § 11 ust. 2 pkt 1 cytowanego rozporządzenia, który stanowi, że zakład ubezpieczeń zwraca w pierwszej kolejności udowodnione koszty pogrzebu, ani w § 15 ust. 1, który reguluje tylko to, że zwrot kosztów pogrzebu przysługuje temu, kto je poniósł.Trafnie Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu - nawiązując do orzeczenia Sądu Najwyższego II CR 419/75 z dnia 25 sierpnia 1973 r. (OSNCP 1976, poz. 169) - powołuje się na zmianę stanu prawnego w rozważanym zakresie w porównaniu z unormowaniem zawartym w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89 wraz z późniejszymi zmianami), którego w szczególności § 8 w związku z § 12 i 20 mogły uzasadniać poprzednio zajęte przez Sąd Najwyższy stanowisko.Wymaga wreszcie wyjaśnienia, że bez wpływu na powyższą wykładnię dokonaną w niniejszej uchwale pozostaje treść uchwały składu siedmiu sędziów SN (III CZP 55/78) z dnia 9.XII.1978 r. (OSNCP 1979, poz. 62), dotyczącej innego zagadnienia. Według tej zasady prawnej świadczenie z obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków wypłacone przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń na podstawie przepisu § 11 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych zalicza się - stosownie do przepisu § 21 tego rozporządzenia - także na poczet kosztów pogrzebu.Z tych wszystkich względów należało udzielić na przedstawione zagadnienie prawne przytoczonej wyżej odpowiedzi.