IV CR 475/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Rudnicki. Sędziowie SN: R. Czarnecki, Z. Marmaj (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie przeciwko Wiesławowi C. o 155.041 zł, na skutek rewizji strony powodowej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 5 września 1979 r.,oddalił rewizję i zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanego 2.540 zł tytułem kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym wyrokiem wydanym przez b. Sąd Powiatowy w Krakowie Wiesław C. uznany został winnym występku z art. 145 § 2 k.k., popełnionego w ten sposób, że prowadząc samochód osobowy z niesprawnymi hamulcami rozwinął nadmierną szybkość, w wyniku czego doprowadził do zderzenia z innym samochodem osobowym, prowadzonym przez Józefa W. W wypadku tym cztery osoby poniosły śmierć, a w tym małżonkowie Józef i Maria W. Na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3.VIII.1971 r. zmienionej częściowo orzeczeniem Rady Nadzorczej ZUS z dnia 9.IX.1971 r. córki zmarłych małżonków W. otrzymały zasiłek pogrzebowy oraz rentę rodzinną, która wypłacana jest do chwili obecnej. Wypłata z powyższego tytułu za okres do 19.X.1977 r. wyniosła łącznie 155.041 zł. W pozwie z dnia 18.XI.1978 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych domagał się zasądzenia powyższej kwoty od pozwanego Wiesława C. na podstawie art. 122 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.).Pozwany wnosił o oddalenie powództwa, podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia (art. 122 ust. 2 ustawy o p.z.e.). Podobny zarzut podniósł także Państwowy Zakład Ubezpieczeń, który przystąpił do sprawy w charakterze interwenienta ubocznego po stronie pozwanego.Sąd Wojewódzki podzielił obronę pozwanego i powództwo z powodu upływu dwuletniego terminu z art. 122 ust. 2 ustawy o p.z.e. oddalił.Wyrok powyższy zaskarżyła strona powodowa, wnosząc o jego uchylenie lub zmianę przez uwzględnienie w całości powództwa. Zdaniem skarżącego dochodzone roszczenie nie uległo przedawnieniu, a w każdym razie istnieją okoliczności usprawiedliwiające opóźnienie (art. 117 § 3 k.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustawa o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin wprowadziła w problematyce regresu instytucji ubezpieczeń społecznych szereg zmian w porównaniu do uprawnień istniejących na gruncie dawnego prawa, a mianowicie art. 24-26 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym z dnia 25 czerwca 1954 r.Zmiany te dotyczą m.in. kręgu osób zobowiązanych do zwrotu świadczeń wypłaconych przez ZUS, warunków, od których prawo to jest uzależnione, kwestii przedawnienia roszczenia regresowego. W sprawie niniejszej rozważenia wymaga przede wszystkim to ostatnie zagadnienie.Zgodnie z dyspozycją art. 122 ust. 2 ustawy o p.z.e. roszczenie regresowe Zakładu Ubezpieczeń Społecznych m.in. w stosunku do osoby fizycznej odpowiedzialnej wedle zasad prawa cywilnego za skutki wypadku, który spowodował konieczność wypłaty przez ZUS świadczeń z zaopatrzenia społecznego, przedawniają się z upływem lat dwóch, licząc od daty uprawomocnienia się decyzji organu rentowego lub odwoławczego. Jest rzeczą oczywistą, że chodzi o decyzję o przyznaniu świadczeń z zaopatrzenia społecznego, a zatem świadczeń tego rodzaju, jak zasiłek pogrzebowy, chorobowy, renta itp., nie zaś o decyzję dotyczącą dochodzenia roszczeń regresowych. Stosownie bowiem do unormowań zawartych w rozporządzeniu Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 12 grudnia 1968 r. w sprawie postępowania o świadczenie emerytalne i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 48, poz. 347) decyzje wydawane są tylko w odniesieniu do przyznania (odmowy przyznania) renty, nie zaś co do dochodzenia roszczeń regresowych. Za poglądem, że chodzi tu o decyzję o przyznaniu świadczenia przemawia ponadto wzmianka zawarta w ust. 2 art. 122 ustawy, mówiąca o dacie orzeczenia organu odwoławczego, a przecież orzeczenia takie są wydawane tylko w odniesieniu do świadczeń z tego zaopatrzenia, nie zaś co do ich zwrotu. Za takim rozumieniem tego przepisu przemawia także porównanie obu zdań ust. 2 art. 122 ustawy. Podzielenie poglądu, że bieg dwuletniego terminu z art. 122 ust. 2 ustawy o p.z.e. rozpoczyna się od daty decyzji o dochodzeniu zwrotu wypłaconych świadczeń byłoby równoznaczne z przekazaniem wierzycielowi uprawnień w zakresie dowolnego kształtowania terminu, z którym roszczenie to z powodu przedawnienia wygasa, a przecież takie rozwiązanie nie może być w ogóle brane pod uwagę.W konkluzji należy stwierdzić, że dwuletni termin przedawnienia przewidziany ust. 2 art. 122 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) do dochodzenia przez ZUS roszczeń regresowych od nie uspołecznionego zakładu pracy i innych osób należy liczyć od dnia, w którym uprawomocniła się decyzja o przyznaniu świadczeń z zaopatrzenia społecznego. Z upływem tego dwuletniego terminu przedawnieniu ulega, oczywiście, samo prawo do domagania się roszczeń regresowych.Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 19 listopada 1965 r. III PO 32/64 (OSNCP 1966, z. 6, poz. 90), dotyczącej renty z art. 161 § 2 i § 3 oraz art. 162 § 2 i § 3 k.z., wskazał na konieczność rozróżnienia między prawem do renty w ogóle a prawem do poszczególnych rat tej renty i wyjaśnił, że roszczenie o rentę w ogóle ulega przedawnieniu w terminie określonym przez art. 283 k.z., roszczenia zaś o zaległe świadczenia okresowe ulegają przedawnieniu w terminie oznaczonym w art. 282 k.z. Tak samo zagadnienie to rozwiązywane jest w przepisach kodeksu cywilnego. Prawo do renty w ogóle przedawnia się w terminach określonych w art. 442 § 1 i § 2 k.c., poszczególne zaś raty tej renty jako świadczenia powtarzające się przedawniają się z upływem terminu określonego w art. 118 zdanie ostatnie k.c. Podobnie kwestia ta została unormowana przez art. 122 ust. 1 i 2 ustawy o p.z.e. w odniesieniu do roszczeń regresowych należnych Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Mianowicie Zakład Ubezpieczeń Społecznych zamierzając dochodzić od nie uspołecznionego zakładu pracy lub innej osoby odpowiedzialnej wedle przepisów prawa cywilnego (art. 122 ust. 1 ustawy) równowartości świadczeń wypłaconych z zaopatrzenia społecznego musi podjąć czynności powodujące przerwanie biegu przedawnienia samego prawa do dochodzenia zwrotu świadczeń. Czynności te muszą być podjęte w terminie dwóch lat od daty wydania decyzji o przyznaniu świadczeń (art. 122 ust. 2 ustawy o p.z.e.), i to także wówczas, gdy czyn, który spowodował konieczność ich wypłaty, nosił znamiona zbrodni lub występku. Zaniechanie przez ZUS dochodzenia w powyższym terminie zwrotu wypłaconych świadczeń na ten skutek, że przedawnieniu ulega przede wszystkim prawo do dochodzenia roszczeń regresowych, co uniemożliwia także żądanie zwrotu późniejszych świadczeń. Jeśli zaś prawo to nie ulegnie przedawnieniu, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może domagać się dalszych rat w terminie określonym w art. 118 zdanie ostatnie k.c. Wedle bowiem utrwalonego w orzecznictwie poglądu o powstaniu roszczenia regresowego decyduje nie chwila wyrządzenia szkody przez jej bezpośredniego sprawcę, lecz chwila naprawienia jej przez zapłatę poszkodowanemu należnego mu odszkodowania (por. wyrok SN z 12.VII.1968 r. I CR 265/68 - OSNCP 1969, z. 7-8, poz. 138). Odesłanie do tych zasad jest usprawiedliwione brzmieniem art. 122 ust. 1 ustawy, który - jak już była o tym mowa - wprowadził odmienne od dotychczasowych, a nawiązujące do unormowań prawa cywilnego rozwiązania dotyczące kwestii regresu. Wspomnieć tu bowiem należy o możliwości dochodzenia przez ZUS nie każdorazowej renty, lecz skapitalizowanego odszkodowania.Odszkodowanie to obliczane jest wedle zasad prawa cywilnego, a więc m.in. przy odpowiednim zastosowaniu art. 440 i 447 k.c. Ponieważ decyzje o przyznaniu świadczeń z zaopatrzenia społecznego pochodzą z połowy 1971 r. przeto dwuletni termin z art. 122 ust. 2 ustawy o p.z.e. do dochodzenia roszczeń regresowych upłynął w 1973 r. Pozew o zasądzenie kwoty 155.041 zł obejmującej rentę wypłaconą do dnia 19.X.1977 r. wpłynął do Sądu w dniu 18.XI.1978 r., a zatem ze znacznym opóźnieniem. Nie istnieją także szczególne okoliczności, które spóźnienie to usprawiedliwiałyby. Brak było tym samym podstaw do nieuwzględnienia upływu przedawnienia (art. 117 § 3 k.c.).Nie można natomiast podzielić poglądu Sądu Wojewódzkiego, iż w sprawie niniejszej Państwowy Zakład Ubezpieczeń mógł występować tylko w charakterze interwenienta ubocznego po stronie pozwanego. Sąd Najwyższy miał już niejednokrotnie okazję zajęcia się powyższym zagadnieniem i wyjaśnienia, że w wypadku pozwania kierowcy pojazdu mechanicznego lub posiadacza takiego pojazdu konieczne jest także zapozwanie Państwowego Zakładu Ubezpieczeń oraz że zachodzi wówczas po ich stronie współuczestnictwo konieczne (zob. uchwała z dnia 20.X.1977 r. III CZP 73/77 - OSNCP 1978, z. 8, poz. 139, oraz uchwała z dnia 7.II.1978 r. III CZP 102/77 - nie publ.).Powyższe uchybienie Sądu nie miało jednak jakiegokolwiek wpływu na treść rozstrzygnięcia, bowiem w każdym przypadku roszczenie podlegało oddaleniu z powodu przedawnienia.Ubocznie tylko należy podnieść, iż przepis art. 122 ust. 2 ustawy o p.z.e. nie wprowadził odmiennych od kodeksu cywilnego terminów do dochodzenia roszczeń regresowych w postępowaniu arbitrażowym i termin ten wynosi rok licząc od daty dokonania wypłaty każdej raty (art. 118 k.c.). Jak to już jednak zostało wyjaśnione w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28.IV.1972 r. I CR 642/71 (OSPiKA 1973, z. 12, poz. 149), nie ma to wpływu na bieg terminu przedawnienia przeciwko kierowcy (posiadaczowi) pojazdu mechanicznego i w wypadku istnienia podstaw do zasądzenia takiego roszczenia upływ rocznego terminu z art. 118 k.c. nie zwalnia PZU od obowiązku zapłaty zasądzonej sumy.Z powyższych zasad i na mocy art. 387 i 98 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.