VII KZ 44/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes B. Dzięcioł. Sędziowie: J. Bratoszewski, J. Cieślak, L. Jax, H. Kempisty (współsprawozdawca), J. Mikos, W. Żebrowski (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Mieczysława P. i Zenona B., oskarżonych z art. 158 § 3 i art. 159 k.k. w związku z art. 10 § 2 k.k., po rozpoznaniu - przedstawionego przez Sąd Najwyższy w składzie zwykłym na podstawie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) postanowieniem z dnia 23 października 1978 r. - następującego zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy sąd pierwszej instancji, którego wyrok sąd rewizyjny uchylił i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania w wyniku wniesienia rewizji wyłącznie przez oskarżyciela posiłkowego, może - ponownie rozpoznając sprawę - wymierzyć oskarżonemu karę surowszą, mimo przyjęcia takiej samej kwalifikacji prawnej czynu jak w uchylonym wyroku?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneOskarżyciel posiłkowy może wnieść rewizję wyłącznie na niekorzyść oskarżonego (arg. a contrario z art. 374 § 3 i 4 k.p.k.). Sąd odwoławczy po rozpoznaniu takiej rewizji może między innymi uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (art. 386 k.p.k.). W takim wypadku sąd pierwszej instancji - rozpoznając sprawę ponownie - może orzec karę surowszą niż orzeczona w uchylonym wyroku (art. 408 k.p.k.).Takiego stanu rzeczy nie zmienia ani to, że oskarżyciel posiłkowy może zaskarżyć wyrok tylko w części dotyczącej orzeczenia o winie (art. 395 k.p.k.), ani to, że w związku z takim ograniczeniem jego uprawnień Sąd Najwyższy wyjaśnił już, iż: "Sąd rewizyjny, uwzględniając rewizję wniesioną tylko przez oskarżyciela posiłkowego w części dotyczącej orzeczenia o winie, może zmienić zaskarżony wyrok także w części dotyczącej orzeczenie o karze przez jej zaostrzenie" (por. pkt 16 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 26 listopada 1976 r. - w sprawie wzmożenia ochrony interesów pokrzywdzonego w postępowaniu sądowym w sprawach karnych - VI KZP 11/75, OSNKW 1977, z. 1-2, poz. 1). W cytowanych wytycznych i w powołanej przez nie uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 21 maja 1976 r. - VI KZP 34/75, wpisanej do księgi zasad prawnych (OSNKW 1976, z. 7-8, poz. 87), wyjaśniono między innymi, że ograniczenie prawa oskarżyciela posiłkowego do zaskarżenia wyroku tylko w części dotyczącej orzeczenia o winie nie jest równoznaczne z zawężeniem granic orzekania sądu rewizyjnego w sposób wyłączający możliwość wyjścia poza granice zaskarżenia, jeżeli tylko inne przepisy na to pozwalają. Faktyczne zaś uzależnienie możliwości zaostrzenia kary przez sąd rewizyjny od uwzględnienia rewizji oskarżyciela posiłkowego w części dotyczącej orzeczenia o winie wynika z wykładni celowościowej nieotwierania drogi do zaostrzenia kary przez wnoszenie niezasadnych rewizji co do winy (art. 374 § 3 i art. 395 k.p.k.).Przyjęta w wytycznych i uchwale zasada odnosi się wyraźnie do postępowania przed sądem rewizyjnym i nie może mieć odpowiedniego zastosowania do postępowania ponownego przed sądem pierwszej instancji. Bezpodstawne byłoby uzależnienie uprawnienia sądu pierwszej instancji, rozpoznającego sprawę ponownie, do orzeczenia kary surowszej niż orzeczona w uchylonym wyroku od "uwzględnienia" rewizji oskarżyciela posiłkowego w zakresie winy, w szczególności od zakwalifikowania czynu oskarżonego z surowszego niż w uchylonym wyroku przepisu. Takiego uzależnienia ani nie przewiduje art. 408 k.p.k., ani nie da się go wyprowadzić z wykładni innych przepisów prawa procesowego. W myśl bowiem art. 408 k.p.k. możliwość orzeczenia kary surowszej niż orzeczona w uchylonym wyroku zależy tylko od tego, czy wyrok ten był zaskarżony na niekorzyść oskarżonego. Inną natomiast jest kwestia współmierności tak orzeczonej kary (art. 50 k.k., art. 387 pkt 4 k.p.k.). Należy stwierdzić, że w sprawie, w której wyłoniło się niniejsze zagadnienie prawne, rewizja oskarżyciela posiłkowego w części dotyczącej orzeczenia o winie została uwzględniona, ale, oczywiście, przez sąd rewizyjny, gdyż sąd ten - zgodnie z wnioskiem rewizji - uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W postępowaniu pierwszoinstancyjnym natomiast, także ponownym, trudno w ogóle mówić o uwzględnieniu czy nieuwzględnieniu rewizji. Uprawnienia sądu pierwszej instancji różnią się zresztą od uprawnień sądu rewizyjnego (por. np. art. 383, 402, 408 k.p.k.). Nie do przyjęcia więc jest stanowisko, że to, czego nie mógł uczynić sąd rewizyjny, nie może też uczynić sąd pierwszej instancji rozpoznający sprawę ponownie. Uzależnienie możliwości zaostrzenia kary od uwzględnienia rewizji oskarżyciela posiłkowego - przyjęte w cytowanych wytycznych na podstawie wykładni celowościowej, o czym już wspomniano - jest uzasadnione tylko co do sądu rewizyjnego, który orzeka w takim wypadku prawomocnie (ostatecznie w zwykłym toku instancji). Natomiast w postępowaniu ponownym pierwszej instancji - ograniczenie to nie znajduje uzasadnienia zarówno dlatego, że byłoby wyraźnie sprzeczne z art. 408 k.p.k., jak i dlatego, że sąd ten nie orzeka prawomocnie i ewentualne uchybienia mogą być naprawione w zwykłym toku instancji. Oczywiste więc jest, że przewidziane w art. 408 k.p.k. uprawnienie do orzeczenia kary surowszej niż orzeczona w uchylonym wyroku nie może zależeć od zastosowania surowszej niż poprzednio kwalifikacji prawnej czynu oskarżonego.Wzgląd na potrzebę ujednolicenia orzecznictwa uzasadnia wpisanie uchwały do księgi zasad prawnych.