V PZP 11/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: A. Filcek (sprawozdawca), W. Formański, T. Kasiński (współsprawozdawca), S. Rejman, T. Szymanek, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy postanowienie ust. 2 art. 18 układu zbiorowego pracy dla przemysłu maszynowego z dnia 30 grudnia 1974 r. w brzmieniu: «Przy pracach wykonywanych przez pracowników płatnych miesięcznie w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych - wynagrodzenie powinno być ustalone w ramach obowiązującej tabeli płac na poziomie wyższym od wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na pozostałych analogicznych stanowiskach w danym przedsiębiorstwie» - stanowi o nabyciu przez zainteresowanych pracowników uprawnień podmiotowych do żądania dodatkowego wynagrodzenia, czy też jest tylko normą instrukcyjną, adresowaną do kierownictwa zakładu pracy?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Artykuł 18 ust. 2 układu zbiorowego pracy dla przemysłu maszynowego z dnia 30 grudnia 1974 r. jest normą instrukcyjną adresowaną do zakładu pracy i nie stanowi podstawy do dochodzenia przez pracowników płatnych miesięcznie zwiększonego wynagrodzenia z tytułu pracy wykonywanej w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne dotyczy wykładni art. 18 układu zbiorowego pracy dla przemysłu maszynowego z dnia 30 grudnia 1974 r. Przepis ten ma następujące brzmienie:"1. Przy pracach wykonywanych w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych - pracownikom wynagradzanym godzinowo przysługuje dodatkowa zapłata za każdą godzinę pracy przepracowaną w tych warunkach. Wysokość dodatków oraz zasady ich wypłacania określają załączniki nr 2 i nr 22.2. Przy pracach wykonywanych przez pracowników płatnych miesięcznie w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych - wynagrodzenie powinno być ustalone w ramach obowiązującej tabeli płac na poziomie wyższym od wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na pozostałych analogicznych stanowiskach w danym przedsiębiorstwie".Według załącznika nr 2 do wymienionego układu zbiorowego pracy pracownikom płatnym godzinowo wykonującym szczegółowo określone prace na wysokości powyżej 5 m należy się za godziny faktycznie przepracowane na wysokości dodatek w kwocie 0,30 zł za godzinę, gdy praca zaś była wykonywana na wysokości powyżej 10 m - w kwocie 0,40 zł za godzinę.Natomiast w świetle załącznika nr 22 do wymienionego układu zbiorowego pracy za godziny faktycznej pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych określonych w odrębnym wykazie należy się dodatek w wysokości 50 gr, 75 gr lub 1 zł za godzinę pracy szkodliwej dla zdrowia lub uciążliwej w zależności od stopnia szkodliwości wykonywanej pracy, a w wysokości 56 gr za godzinę pracy niebezpiecznej.O ile w świetle przedstawionych przepisów nie budzi wątpliwości roszczeniowy charakter dodatku dla pracowników płatnych godzinowo (robotników), o tyle art. 18 ust. 2 wymienionego układu zbiorowego pracy, dotyczący pracowników płatnych miesięcznie (pracowników umysłowych) - ze względu na jego niejasne sformułowanie oraz brak określenia bliższych zasad wypłacania wyższego wynagrodzenia - nasuwa wątpliwości, czy przepis ten stanowi o nabyciu przez zainteresowanych pracowników uprawnień podmiotowych do żądania zwiększonego wynagrodzenia, czy też jest tylko dyrektywą instrukcyjną adresowaną do kierownictwa zakładu pracy.Wątpliwość ta była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który w orzeczeniach z dnia 13 stycznia 1977 r. I PR 7/77, z dnia 27 lipca 1977 r. V PRN 2/77 (w składzie 7 sędziów) oraz z dnia 28 lutego 1978 r. I PZP 55/77 (OSNCP 1978, z. 8, poz. 138) uznał, że art. 18 ust. 2 wymienionego układu zbiorowego pracy uzasadnia roszczenie o zwiększone wynagrodzenie.Wymienione orzeczenia zawierają jednak zasadnicze rozbieżności co do zakresu i wysokości wynagrodzenia należnego pracownikom płatnym miesięcznie z tytułu pracy wykonywanej w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych.W orzeczeniu z dnia 13 stycznia 1977 r. I PR 7/77 Sąd Najwyższy sięgnął w drodze analogii do art. 18 ust. 1 wymienionego układu zbiorowego pracy i uznał, że pracownikom tym należy wypłacać za wykonywanie pracy szkodliwej, uciążliwej lub niebezpiecznej dodatek w takiej samej wysokości i na tych samych zasadach jak pracownikom płatnym godzinowo (robotnikom).Natomiast w orzeczeniu składu siedmiu sędziów z dnia 27 lipca 1977 r. V PRN 2/77 Sąd Najwyższy uznał, że nie było dopuszczalne zastosowanie w drodze analogii do pracowników umysłowych art. 18 ust. 1 wymienionego układu zbiorowego pracy w przedmiocie dodatku za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych należnego robotnikom oraz że art. 18 ust. 2 stanowi samodzielną podstawę do zaszeregowania pracownika umysłowego zatrudnionego w takich warunkach o jedną kategorię (stawkę) wyżej od pracownika zatrudnionego na analogicznym stanowisku w zakładzie pracy, lecz pracującego w warunkach nie zawierających elementu szkodliwości dla zdrowia, uciążliwości i niebezpieczeństwa. Ponadto Sąd Najwyższy w omawianym orzeczeniu, jak też w uchwale z dnia 28 lutego 1978 r. I PZP 55/77 wyraził pogląd, że w świetle art. 18 ust. 2 nie należy się wyższe wynagrodzenie z tytułu pracy szkodliwej, uciążliwej lub niebezpiecznej pracownikowi zaszeregowanemu do najwyższej grupy przewidzianej w tabeli płac dla danego stanowiska.Powyższe rozbieżności, jak i pominięcie niektórych istotnych aspektów zagadnienia skłoniły Sąd Najwyższy do ponownego rozważenia kwestii, czy rzeczywiście art. 18 ust. 2 wymienionego układu zbiorowego pracy stanowi podstawę nabycia uprawnień do zwiększonego wynagrodzenia.Pozytywne stanowisko zajęte w tym przedmiocie w powołanych wyżej orzeczeniach uzasadnione zostało treścią art. 238 k.p., w świetle którego układ zbiorowy pracy określa szczegółowe warunki wynagradzania pracowników i nie ma w nim miejsca na postanowienia instrukcyjne dotyczące prowadzenia gospodarki płacami przez zakład pracy.Jednakże układy zbiorowe pracy niejednokrotnie zawierają unormowania wychodzące poza granice zakreślone art. 238 k.p. i mające charakter wyłącznie instrukcyjny, które to unormowania nie dają pracownikom lub innym osobom, których dotyczą, żadnych indywidualnych uprawnień. Przykładem takich przepisów w rozważanym układzie zbiorowym pracy dla przemysłu maszynowego z dnia 30 grudnia 1974 r. są art. 26 ust. 1 i art. 28. Artykuł 28 stanowi, że w zakładach pracujących na trzy zmiany rozkład pracy powinien być tak ustalony, aby z nielicznymi i koniecznymi wyjątkami żaden pracownik nie pracował na trzeciej (nocnej) zmianie dłużej niż przez dwa tygodnie w miesiącu i aby przechodził kolejno przez wszystkie zmiany. Stosownie zaś do art. 26 ust. 1 przy przyjmowaniu do pracy pracowników kierownik zakładu pracy powinien uwzględniać w pierwszej kolejności podania o przyjęcie do pracy tych spośród osób mających wymagane kwalifikacje w zawodach objętych przyjęciem, które są członkami, a zarazem jedynymi żywicielami rodziny zmarłego lub zwolnionego z powodu niezdolności do pracy pracownika danego zakładu pracy.Artykuł 18 ust. 2 rozważanego układu zbiorowego pracy odmiennie niż ust. 1 tego artykułu nie zawiera odesłania do innych przepisów w kwestii wysokości i zasad wypłacania zwiększonego wynagrodzenia. Efektem tego braku jest wspomniana rozbieżność stanowiska w przedstawionych wyżej orzeczeniach Sądu Najwyższego co do zakresu i wysokości zwyżki wynagrodzenia należnej z tytułu pracy wykonywanej w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych pracownikom płatnym miesięcznie.W obu wymienionych orzeczeniach nie uwzględniono, że nie publikowana uchwała Rady Ministrów nr 113/57 z dnia 25 maja 1957 r. w sprawie wynagradzania pracowników umysłowych w przedsiębiorstwach przemysłowych nadzorowanych przez Ministra Przemysłu Ciężkiego, a objętych układem zbiorowym pracy dla przemysłu metalowego (dotycząca również pracowników przemysłu maszynowego, który wówczas jeszcze nie był wyodrębniony z przemysłu metalowego) w § 16 ust. 2 zniosła dla pracowników umysłowych dodatki za pracę w warunkach szkodliwych, uciążliwych i niebezpiecznych dla zdrowia jako włączone do płacy zasadniczej, która została równocześnie podwyższona.Natomiast w 10 ust. 2 wymienionej uchwały zamieszczone zostało postanowienie, którego dosłownym powtórzeniem jest art. 18 ust. 2 układu zbiorowego pracy dla przemysłu maszynowego z dnia 20 grudnia 1974 r. Zostało ono na podstawie § 19 uchwały wprowadzone protokołem dodatkowym do układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego z dnia 26 kwietnia 1957 r. Sformułowanie § 10 ust. 2 ("Należy przestrzegać zasady, że...") oraz nieumieszczenie go wśród przepisów określających wysokość przysługującego pracownikom wynagrodzenia wskazuje, że miał on stanowić jedynie dyrektywę dla kierowników zakładów pracy przy ustalaniu wysokości wynagrodzenia.Stanowisko zajęte w orzeczeniu z dnia 27 lipca 1977 r. V PRN 2/77 uprzywilejowuje w sposób nie znajdujący społecznego uzasadnienia pracowników płatnych miesięcznie w stosunku do pracowników płatnych godzinowo. Wysokość bowiem dodatku z rozważanego tytułu dla pracowników płatnych godzinowo wynosiłaby od 100 do 200 zł miesięcznie, jeżeli w tym czasie wszystkie godziny przepracowane były w warunkach szkodliwych, natomiast różnica stawek wynagrodzenia miesięcznego pracowników płatnych miesięcznie wynosiłaby od 200 do 500 zł i wskutek przyznania wyższej stawki pracownik taki otrzymywałby zwiększone wynagrodzenie bez względu na to, czy i w jakim rozmiarze pracował w danym miesiącu w warunkach szkodliwych. Co więcej, w wypadku wyeliminowania warunków pracy szkodliwych dla zdrowia pracownikowi płatnemu miesięcznie nie można by bez wypowiedzenia obniżyć wynagrodzenia zwiększonego ze względu na wykonywanie pracy szkodliwej.W porównaniu do art. 18 ust. 1 wymienionego układu zbiorowego pracy unormowanie zawarte w ust. 2 tego artykułu jest niepełne.W dwóch spośród wyżej przytoczonych orzeczeń Sądu Najwyższego przyjęto, że rozważany przepis nie pozwala na przyznanie zwiększonego wynagrodzenia pobierającemu miesięczne wynagrodzenie pracownikowi, który otrzymuje wynagrodzenie według najwyższej grupy zaszeregowania. Przy założeniu roszczeniowego charakteru rozważanego przepisu pogląd ten jest prawidłowy, skoro wynika z niego expressis verbis, że wynagrodzenie dla tej kategorii pracowników zatrudnionych przy pracach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych powinno być ustalone "w ramach obowiązującej tabeli płac". W tym zakresie, jako uregulowanym bezpośrednio w wymienionym przepisie, brak jest podstaw do stosowania analogii z art. 18 ust. 1. Analogia bowiem ma wypełniać lukę w prawie, której tu nie ma. Jednakże na tle art. 18 ust. 1, który dla pracowników płatnych godzinowo przewiduje dodatek za pracę szkodliwą, chociażby zaszeregowani byli do najwyższej kategorii w tabeli płac, interpretacja art. 18 ust. 2 w kierunku pozbawiającym pracowników płatnych miesięcznie zwiększonego wynagrodzenia za pracę szkodliwą tylko dlatego, że otrzymują z innych względów wynagrodzenie według najwyższej grupy zaszeregowania, jest niekonsekwentna i nie znajduje społecznego uzasadnienia.Niepełność rozważanego przepisu wynika także stąd, że pracownik dochodzący zwiększonego wynagrodzenia z tytułu pracy wykonywanej w warunkach szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych powinien udowodnić, że pobiera wynagrodzenie równe lub niższe od wynagrodzenia pracownika zajmującego analogiczne stanowisko, lecz nie wykonującego pracy w takich warunkach. Porównanie to nie może się jednak ograniczyć - jak to przyjął Sąd Najwyższy w powołanych wyżej orzeczeniach - do powyższych danych. Przy ustalaniu bowiem wysokości wynagrodzenia zakład pracy uwzględnia jeszcze inne przesłanki, jak kwalifikacje zawodowe (wykształcenie i praktykę), staż pracy, dotychczasową opinię pracownika. Może się zatem okazać, że wynagrodzenie osób zatrudnionych na analogicznych stanowiskach w warunkach szkodliwych i nieszkodliwych jest nieporównywalne, gdyż pracownik zatrudniony w warunkach nieszkodliwych otrzymuje wysokie wynagrodzenie na podstawie innych przesłanek, które nie odnoszą się do pracowników zatrudnionych w warunkach szkodliwych.Nieuwzględnienie tych wszystkich przesłanek i ograniczenie się wyłącznie do porównania płacy pracowników zatrudnionych na tym samym lub podobnym stanowisku w warunkach nieszkodliwych i szkodliwych może doprowadzić - przy koncepcji zaszeregowania pracownika wykonującego pracę szkodliwą przyjętej w orzeczeniu SN z dnia 27 lipca 1977 r. V PRN 2/77 - do konieczności przyznania pracownikowi rozpoczynającemu pracę wynagrodzenia na poziomie wyższym z tytułu wykonywania pracy w warunkach szkodliwych od wynagrodzenia, które pobiera doświadczony i bardziej wykwalifikowany pracownik, zatrudniony od szeregu lat na analogicznym stanowisku, lecz w warunkach nieszkodliwych.Z kolei konieczność uwzględnienia wszystkich przesłanek decydujących o wysokości wynagrodzenia pracownika prowadzi do wniosku, że udowodnienie przez pracownika, iż mimo wykonywania pracy w warunkach szkodliwych otrzymuje on wynagrodzenie równe lub niższe od pracownika zajmującego analogiczne stanowisko i pracującego w warunkach nieszkodliwych - poza nadzwyczaj rzadkimi przypadkami, w których pracownikowi przyznano wynagrodzenie w najniższej stawce przewidzianej w tabeli - może okazać się praktycznie niemożliwe, zwłaszcza w sytuacji, gdy zakład pracy w umowie o pracę lub w piśmie ustalającym wysokość wynagrodzenia zaznaczył, że zostało ono ustalone z uwzględnieniem wykonywania przez pracownika pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych.Ponadto brak w art. 18 ust. 2 układu zbiorowego pracy odesłania do wykazu prac szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych, które to odesłanie zawiera art. 18 ust. 1, prowadzi konsekwentnie do wniosku niemożliwego do zaakceptowania, że za każdą pracę obiektywnie szkodliwą dla zdrowia, uciążliwą lub niebezpieczną należy się pracownikowi pobierającemu miesięczne wynagrodzenie dodatkowa zapłata z tego tytułu, podczas gdy pracownikom wynagradzanym godzinowo należy się dodatek tylko za te prace szkodliwe, uciążliwe lub niebezpieczne, które objęte zostały wykazem.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że różnice w sformułowaniu ust. 1 i 2 art. 18 układu zbiorowego pracy nie są przypadkowe. W przeciwieństwie do art. 18 ust. 1, który kategorycznie stanowi, że pracownikom wynagradzanym godzinowo "przysługuje" dodatkowa zapłata za każdą godzinę pracy wykonywanej w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych, art. 18 ust. 2 mówi, że wynagrodzenie "powinno" być ustalone w ramach obowiązującej tabeli płac na poziomie wyższym. W ten sposób strony zawierające układ zbiorowy pracy dały wyraz stanowisku, że tylko art. 18 ust. 1 wymienionego układu zbiorowego pracy stanowi źródło nabycia przez zainteresowanych pracowników uprawnień do żądania dodatkowego wynagrodzenia, natomiast ust. 2 tego artykułu jest dyrektywą instrukcyjną adresowaną do zakładu pracy i nie stanowi podstawy do dochodzenia przez pracowników płatnych miesięcznie zwiększonego wynagrodzenia z tytułu pracy wykonywanej w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych.Z tych względów Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych sformułowaną w sentencji uchwały odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne.Jest ona zbieżna ze stanowiskiem reprezentowanym przez przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL oraz Centralną Radę Związków Zawodowych, a także przez Ministerstwo Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w uzasadnieniu wniosku o udzielenie odpowiedzi na rozważane zagadnienie prawne oraz Ministerstwo Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej rozpatrywanej przez Sąd Najwyższy w sprawie V PRN 2/77.