III CZP 31/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski. Sędziowie SN: H. Dąbrowski (sprawozdawca), T. Bukowski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, R. Wyrzykowskiego, w sprawie z powództwa Izabeli M. przeciwko Narodowemu Bankowi Polskiemu - Oddział Wojewódzki w T. i Rejonowemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w T. o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 28 marca 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."1. Czy osoba bliska - małoletnia wnuczka najemcy, która mieszkała z nim do chwili jego śmierci, wstępuje w stosunek najmu z mocy art. 691 k.c., mimo że nie było to jej miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 26 k.c.;2. w przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy przepis art. 38 ust. 3 prawa lokalowego wyłącza możliwość wstąpienia w stosunek najmu na podstawie art. 691 k.c. przez osobę bliską najemcy, która w chwili jego śmierci była małoletnia, a do osiągnięcia przez nią pełnoletności władza lokalowa nie skorzystała z uprawnień, wynikających z cyt. wyżej przepisu art. 38 ust. 3 prawa lokalowego?"podjął następującą uchwałę:Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 28.XII.1979 r. Sąd Rejonowy w Toruniu ustalił, że powódka Izabela M. wstąpiła w stosunek najmu mieszkania nr (...) przy ul. (...) w T. w miejsce zmarłego w dniu 28.VI.1978 r. najemcy Juliana G. jako osoba bliska. W uzasadnieniu wyroku Sąd Rejonowy m.in. ustalił, iż wskazane mieszkanie, przydzielone Julianowi G. jako pracownikowi Narodowego Banku Polskiego, z chwilą wejścia w życie prawa lokalowego z dnia 10 kwietnia 1974 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 84) utraciło charakter mieszkania służbowego. Powódka, której rodzice zamieszkują również w T., od siódmego roku życia - za ich zgodą - stale przebywała u swych dziadków Leokadii i Juliana G. i pozostawała pod ich faktyczną pieczą, oni kierowali jej wychowaniem. Po śmierci babki 17-letnia wówczas powódka zameldowała się w mieszkaniu dziadka i przejęła nad nim faktyczną opiekę z uwagi na jego podeszły wiek. W wyniku przeprowadzonych dowodów Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, iż powódka faktycznie stale z nim mieszkała aż do chwili jego śmierci, i uznał, że z tą chwilą wstąpiła z mocy art. 691 k.c. w stosunek najmu.W związku z rewizją pozwanego Narodowego Banku Polskiego złożoną od powyższego wyroku Sąd Wojewódzki w Toruniu przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia przytoczone wyżej zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 26 k.c. określa miejsce zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską. Z zestawienia tego przepisu z przepisem art. 25 k.c. wynika, iż przez określenie "miejsce zamieszkania" w obu wymienionych przepisach należy rozumieć miejscowość, a nie konkretne mieszkanie. Miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców (art. 26 § 1 k.c.). Bezsporne jest w sprawie niniejszej, że obojgu rodzicom powódki przysługiwała władza rodzicielska do czasu osiągnięcia przez nią pełnoletności i oboje razem zamieszkiwali i nadal zresztą zamieszkują w T. Sporne mieszkanie, do którego - za zgodą rodziców - w 1968 r. przeniosła się powódka, znajduje się w tej samej miejscowości. Przeto założenie, które legło u podstaw pierwszego z przedstawionych pytań, nie występuje w niniejszej sprawie. Nie zachodziła w szczególności, jak to przyjmuje Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego pierwszego z przytoczonych wyżej pytań, potrzeba określenia przez sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania powódki. Jak to bowiem wynika z treści zdania drugiego art. 26 § 2 k.c. w powiązaniu z treścią zdania pierwszego tego przepisu, sąd opiekuńczy określa miejsce zamieszkania małoletniego pozostającego pod władzą rodzicielską, gdy rodzice mają osobne miejsce zamieszkania.Przedstawione zagadnienia prawne sprowadzają się zatem łącznie do kwestii, czy przepis art. 38 ust. 3 prawa lokalowego z dnia 10.IV.1974 r. wyłącza wstąpienie małoletniej osoby bliskiej w stosunek najmu na podstawie art. 691 k.c.W powyższej kwestii należy przede wszystkim wskazać, iż ostatnio wymieniony przepis ma zastosowanie nie tylko do stosunku najmu wynikającego z umowy, ale również, jak to wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, wynikającego z decyzji administracyjnej o przydziale lokalu podlegającego szczególnemu trybowi najmu. W uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów SN III CZP 66/77 z dnia 22.IV.1978 r. (OSNCP 1978, z. 10. poz. 172) w tym przedmiocie m.in. wskazano, iż nowe prawo lokalowe odstąpiło od powtarzania tego, co znalazło unormowanie w przepisach kodeksu cywilnego i dlatego w tym prawie nie został zamieszczony odpowiednik art. 691 k.c., jakim w prawie lokalowym z 1959 r. był przepis art. 17 ust. 2.Niezależnie zatem od tego, czy stosunek najmu powstał na podstawie umowy najmu, czy też na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale, w razie śmierci dotychczasowego najemcy osoba bliska z nim mieszkająca może na podstawie przesłanek określonych w art. 691 k.c. żądać ustalenia w drodze sądowej, iż wstąpiła w stosunek najmu (por. uchwały SN: III CZP 18/77 z dnia 21.III.1977 r. - OSNCP 1977, z. 10, poz. 178 i III CZP 62/78 z dnia 23.X.1978 r. - OSNCP 1978, z. 5, poz. 89).Przepis art. 691 k.c., przy sprecyzowanym w art. 8 prawa lokalowego pojęciu "osoby bliskiej", nie uzależnia - wobec braku odmiennych postanowień - wstąpienia tej osoby w stosunek najmu lokalu od tego, czy jest ona pełnoletnią czy też nie. Także zatem małoletnia osoba bliska najemcy, stale z nim mieszkająca do chwili jego śmierci, wstępują z tą chwilą w stosunek najmu z mocy prawa (ex lege). Tak jest również w sytuacji określonej w art. 38 ust. 3 prawa lokalowego, tj. gdy tylko małoletnia osoba, będąca pod władzą rodzicielską i stale mieszkająca poza domem rodzicielskim w lokalu najemcy, z którym łączy ją stosunek bliskości, pozostała w lokalu po jego śmierci, aczkolwiek przepis ten dopuszcza możliwość przekwaterowania jej przez terenowy organ administracji państwowej do mieszkania rodziców, chyba że pozostaje ona w lokalu w związku z orzeczeniem sądu opiekuńczego lub z innych względów, aniżeli przyjęte za podstawę wcześniej wydanego przez ten sąd orzeczenia, byłoby to sprzeczne z jej dobrem.Przy założeniu, że małoletni z chwilą śmierci najemcy lokalu nie wstępuje w stosunek najmu, należałoby przyjąć, że stosuje się do niego art. 38 ust. 2 prawa lokalowego. Alternatywą przewidzianego w art. 38 ust. 3 prawa lokalowego ewentualnego przekwaterowania małoletniego do mieszkania rodziców byłoby zatem, przy wskazanym założeniu, przekwaterowanie go do pomieszczenia zastępczego, co prowadziłoby z reguły do - sprzecznego z jego dobrem - pogorszenia jego sytuacji mieszkaniowej i nie znajdowałoby oparcia w art. 38 ust. 3 prawa lokalowego, przepis ten bowiem nie zawiera odesłania do art. 38 ust. 2 prawa lokalowego. Brak jest również - przy przyjętym w art. 38 ust. 3 prawa lokalowego kryterium dobra dziecka - podstaw do przyjęcia, iż wyłączałby on w ogóle możliwość korzystania przez małoletniego z dotychczasowego lokalu w razie śmierci najemcy. Nie uzależnia również tego od uzyskania przydziału tegoż lokalu, jak to czyni np. art. 39 prawa lokalowego w sytuacji w tymże przepisie określonej. Przeto przytoczone wskazania prowadzą do wniosku, iż przepis art. 38 ust. 3 prawa lokalowego nie wyłącza możliwości wstąpienia małoletniego w stosunek najmu na podstawie przepisu art. 691 k.c., mającego na celu zapewnienie osobom bliskim najemcy i stale z nim mieszkającym możliwości dalszego korzystania z dotychczasowego mieszkania. Nie wyłączając tej możliwości, przepis art. 38 ust. 3 prawa lokalowego dopuszcza jednak, ze względów racjonalnej dystrybucji lokali mieszkalnych podlegających szczególnemu trybowi najmu, przekwaterowanie małoletniego, mimo że wstąpił on w stosunek najmu, do mieszkania rodziców, jeżeli nie jest to sprzeczne z jego dobrem.W konkluzji przytoczonych wskazań należało na przedstawione pytania udzielić odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.