V PRN 2/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), E. Brzeziński, T. Kasiński, A. Szczurzewski, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Stanisława S. i Ryszarda P. przeciwko Zakładom Garbarskim o wypłatę dodatku za pracę w niedziele i święta w systemie czterobrygadowym, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1980 r.uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 28 czerwca 1979 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpatrzenia.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy domagali się zasądzenia od pozwanych Zakładów dodatku za pracę w niedziele i święta w okresie od dnia 1.V.1977 r. do dnia 1.VI.1978 r.Zakładowa komisja rozjemcza w związku z poważnymi wątpliwościami prawnymi przedstawiła sprawę do rozpoznania Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w trybie art. 263 k.p.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, przejąwszy sprawę do rozpoznania, oddalił wniosek, a rozstrzygnięcie swe oparł na następujących ustaleniach oraz wynikających z nich wnioskach.Wnioskodawcy pracowali w pozwanych Zakładach w charakterze elektromonterów i od dnia 1.V.1977 r. - po uprzednim wypowiedzeniu warunków pracy i płacy - wprowadzono czterobrygadową organizację pracy. Wnioskodawcy, podobnie jak inni pracownicy w tym systemie organizacji pracy, pracowali według ustalonego harmonogramu, który nie przekraczał 8 godzin na dobę i był krótszy od 48 godzin na tydzień przeciętnie w przyjętym okresie rozliczeniowym. Od dnia 1.V.1977 r. do dnia 1.VI.1978 r. nie płacono wnioskodawcom dodatku za pracę w niedziele i święta. Dodatek ten na polecenie jednostki nadrzędnej nad pozwanymi Zakładami zaczęto wypłacać od dnia 1.VI.1978 r.Na tle tak ustalonego stanu faktycznego i powołując się na art. 134 § 2 k.p., zgodnie z którym 100% dodatek za pracę w niedziele i święta nie przysługuje, jeżeli pracownikowi udzielono innego dnia wolnego od pracy w tygodniu, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przyjął, że skoro wnioskodawcy w systemie pracy czterobrygadowej mieli skrócony czas pracy i więcej dni wolnych od pracy i skoro przepracowane niedziele i święta były zastępowane dniami wolnymi od pracy, to w takich warunkach 100% dodatek za prace w niedziele i święta im nie przysługuje. Postanowienie § 45 ust. 3 załącznika nr 1 do obowiązującego strony zbiorowego układu pracy dla przemysłu lekkiego z dnia 30 grudnia 1974 r., który stanowi, że za pracę w niedziele i święta pracownikom przysługuje 100% dodatek, niezależnie od innego dnia wolnego od pracy, nie odnosi się - zdaniem Sądu - do czterobrygadowego systemu pracy, ponieważ § 9 tegoż układu dotyczący pracy w czterobrygadowej organizacji pracy, nie przewiduje takich dodatków.Sąd Najwyższy zaskarżonym wyrokiem oddalił odwołanie wnioskodawców, wychodząc z następujących założeń:Praca w czterobrygadowym systemie wykonywana bez względu na porę doby i dni tygodnia, ale w granicach norm czasu pracy przewidzianych w art. 132 § 4 k.p. nie uzasadnia dodatków określonych w art. 134 § 1 k.p. Powyższe unormowania kodeksowe mogłyby nie obowiązywać, jeśliby inne akty prawne, np. zbiorowy układ pracy, regulowały tę kwestię w sposób korzystniejszy dla pracownika (art. 18 § 2 k.p.). Takich aktów prawnych jest jednak brak. Wprawdzie § 45 ust. 3 załącznika nr 1 do cytowanego zbiorowego układu pracy przewiduje za pracę w niedziele i święta dodatkowe wynagrodzenie, choćby nawet pracownik otrzymał w tygodniu dzień wolny od pracy, ale wspomniany przepis ma charakter przepisu ogólnego, który nie ma zastosowania do czterobrygadowej organizacji pracy. Postanowienia układowe, dotyczące czterobrygadowej organizacji pracy (§ 9 załącznika nr 1), nie przewidują zaś takich uprawnień płacowych.Wyrok Sądu Najwyższego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. Rewizja nadzwyczajna wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpatrzenia.Sąd Najwyższy uznał rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną z następujących względów.W świetle prawidłowych ustaleń Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wnioskodawcy za przepracowane niedziele i święta otrzymali dzień wolny od pracy, a roszczenie do dodatkowego wynagrodzenia za te dni opierają się na brzmieniu § 45 ust. 3 załącznika nr 1 zbiorowego układu pracy dla przemysłu lekkiego z dnia 30 grudnia 1974 r.Sądy obu instancji stanęły na stanowisku, że cytowane postanowienie układowe nie ma zastosowania do czterobrygadowej organizacji pracy.Zgodnie z art. 140 § 1 k.p. pracownikowi zatrudnionemu w niedzielę zakład pracy jest obowiązany zapewnić inny dzień wolny od pracy w tygodniu. Stosownie zaś do § 2 art. 134 k.p. 100% dodatek przysługujący za pracę w niedziele i święta nie przysługuje pracownikowi, jeżeli udzielono mu innego w tygodniu dnia wolnego od pracy. W świetle zatem unormowań kodeksowych pracownik nie nabywa prawa do tego dodatku, jeżeli za pracę w niedziele i święta otrzymał w tygodniu dzień wolny od pracy.Ponieważ wnioskodawcy taki dzień wolny otrzymali, a uprawnienia do wspomnianego 100% dodatku wywodzą z treści § 45 ust. 3 zał. nr 1 do obowiązującego strony zbiorowego układu pracy, który w sposób korzystniejszy od § 2 art. 134 k.p. normuje sytuację prawną pracownika, przeto istotne znaczenie ma udzielenie odpowiedzi, czy takie korzystniejsze postanowienia układowe są ważne z punktu widzenia prawnego.Przepis § 2 art. 134 k.p. wyłączający prawo do dodatku za pracę w niedziele i święta w sytuacji, gdy pracownikowi udzielono w tygodniu dnia wolnego od pracy, jest przepisem płacowym o charakterze ius dispositivum i jako taki może być zmieniony na korzyść pracownika postanowieniami układowymi. Zgodnie bowiem z art. 239 k.p. postanowienia układu zbiorowego pracy nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy kodeksu pracy lub inne ustawy albo przepisy wydane przez Radę Ministrów. Wynika stąd, że w świetle cytowanego art. 239 k.p. postanowienia układowe mogą w sposób bardziej korzystny normować sytuację prawną pracownika, a w tym również jego uprawnienia płacowe, od obowiązujących przepisów. W związku z tym zgodzić się trzeba z poglądem wyrażonym przez Sąd Najwyższy w zaskarżonym wyroku, dopuszczającym możliwość korzystniejszego regulowania postanowieniami układowymi uprawnień związanych z otrzymaniem przez pracownika dodatku za pracę w niedziele i święta, niż to wynika z § 2 art. 134 k.p.Uznając dopuszczalność takich korzystniejszych unormowań układowych zaskarżony wyrok reprezentuje jednak pogląd, że przepis § 45 ust. 3 zał. nr 1 do obowiązującego zbiorowego układu pracy, z którego wnioskodawcy wywodzą swe uprawnienia do dodatku za pracę w niedziele i święta, nie dotyczy czterobrygadowej organizacji pracy, w której wnioskodawcy byli zatrudnieni. Jest to bowiem przepis ogólny, natomiast § 9 tegoż załącznika nr 1, normujący czterobrygadowy system pracy, nie przewiduje prawa do dodatku dla tych pracowników, którzy zatrudnieni w tej organizacji pracy, otrzymali za pracę w niedziele i święta wolny dzień od pracy. Z powyższym stanowiskiem nie można się zgodzić z następujących względów:Zgodnie z ust. 3 § 45 zał. nr 1 do zbiorowego układu pracy dla przemysłu lekkiego z dnia 30 grudnia 1974 r. za pracę w niedziele i święta przysługuje pracownikowi 100% dodatek, niezależnie od innego dnia wolnego w tygodniu. W cytowanym przepisie brak jest wzmianki, aby spod jego zasięgu normatywnego wyłączeni zostali pracownicy zatrudnieni w czterobrygadowej organizacji pracy. Przeciwnie, dosłowne brzmienie cytowanego ust. 3 § 45 wskazuje, że odnosi się on do wszystkich pracowników objętych układem zbiorowym pracy dla przemysłu lekkiego, bez względu na system pracy, w jakim są zatrudnieni. Nie można też podzielić poglądu zaskarżonego wyroku, że przepis § 9 zał. nr 1 do tegoż układu ma w stosunku do ust. 3 § 45 charakter przepisu szczególnego, a skoro nie przewiduje on uprawnień płacowych, analogicznych do uprawnień przewidzianych w ust. 3 § 45 zał. nr 1, to wobec tego dodatek za pracę w niedziele i święta nie przysługuje pracownikom zatrudnionym w czterobrygadowym systemie pracy, jeżeli otrzymali oni w zamian za tę pracę wolny dzień w tygodniu. Słusznie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej, że przyjęcie takiego założenia można by uznać za przekonywające jedynie wówczas, gdyby przepisy § 45 ust. 3 i § 9 normowały tę samą materię. Tymczasem oba te przepisy regulują odmienne dziedziny. Cytowany § 45 ust. 3 jest przepisem o charakterze płacowym, gdyż normuje kwestie związane z dodatkami za pracę, na co wskazuje nie tylko brzmienie tego przepisu, lecz również tytuł działu, w którym został zamieszczony ("Dodatki za pracę w porze nocnej oraz w niedziele i święte"). W odróżnieniu od cytowanego § 45 ust. 3 przepis § 9 ma charakter przepisu organizacyjnego, ponieważ dotyczy kwestii związanych z organizacją pracy w systemie czterobrygadowym, natomiast nie zajmuje się w ogóle uprawnieniami płacowymi pracownika. Dlatego też i wbrew stanowisku reprezentowanemu przez sądy obu instancji przepisu § 9 załącznika nr 1 do zbiorowego układu pracy dla pracowników przemysłu lekkiego z dnia 30 grudnia 1974 r. nie można uznać za przepis szczegółowy w stosunku do ust. 3 § 45, ponieważ oba te przepisy mają odrębny zakres przedmiotowy.W tym stanie rzeczy należy dojść do wniosku, że § 45 ust. 3 zał. nr 1 do układu zbiorowego pracy dla przemysłu lekkiego z dnia 30 grudnia 1974 r., przewidujący dla pracownika 100% dodatek za pracę w niedziele i święta, niezależnie od otrzymania w tygodniu innego dnia wolnego od pracy, dotyczy również pracowników zatrudnionych w czterobrygadowym systemie pracy.Przytoczona wykładnia § 45 ust. 3 zał. 1 do zbiorowego układu pracy dla przemysłu lekkiego z dnia 30 grudnia 1974 r. zgodna jest z późniejszym protokołem dodatkowym nr 21 z dnia 23 stycznia 1979 r., a zwłaszcza z treścią znowelizowanego § 45 ust. 1, z którego wynika, że postanowieniami zawartymi w tymże § 45, a więc również w ust. 3 § 45, objęci są również pracownicy zatrudnieni w czterobrygadowej organizacji pracy.Uznając przeto zarzuty rewizji nadzwyczajnej za uzasadnione, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania temu Sądowi w celu dokonania ustaleń co do wysokości należnych wnioskodawcom dodatków za pracę w niedziele i święta.