III CZP 68/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Wasilkowska. Sędziowie SN: W. Kuryłowicz, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zenony Z. przeciwko Edwardowi W. o 20.249 zł po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi, postanowieniem z dnia 27 czerwca 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"W jaki sposób następuje realizacja obowiązku pokrycia szkody w granicach wynikających z art. 361 k.c. i przy zachowaniu zasad ustanowionych w art. 358 k.c. w wypadku, gdy naprawienie szkody polega na zapłacie odpowiedniej kwoty pieniężnej, a wysokość przyznanego wierzycielowi odszkodowania powinna ekwiwalentnie zapewnić uprawnionemu nabycie rzeczy, której zakup możliwy jest w kraju wyłącznie za walutę obcą lub za jej surogat w postaci bonów?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Wartość bonów towarowych Banku PKO ustala się przy określeniu odszkodowania według ceny uzyskiwanej w wolnym, uczciwym, a nie spekulacyjnym obrocie. Podstawą określenia tej ceny może być przelicznik ustalony przez Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego "Pewex" dla określenia średniej wartości rynkowej towarów eksportu wewnętrznego sprzedawanych przez to przedsiębiorstwo w stosunku do ich wartości wyrażonej w bonach towarowych Banku PKO.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie przedstawione Sądowi Najwyższemu nie po raz pierwszy jest przedmiotem rozważań tego sądu, co świadczy z jednej strony o jego znaczeniu dla praktyki wymiaru sprawiedliwości, a z drugiej strony o tym, że nie zostało jeszcze wyjaśnione w sposób zupełny. Wątpliwości budziły przede wszystkim dwie kwestie: 1) czy dopuszczalne jest w ogóle ustalanie równowartości zagranicznych środków płatniczych, wyrażonych w walutach wymienialnych w złotych polskich inaczej niż według kursu specjalnego Narodowego Banku Polskiego (to samo dotyczy bonów towarowych Banku PKO), i 2) w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie - w jaki sposób ma to nastąpić, ażeby uniknąć spekulacyjnej różnicy cen bonów towarowych Banku PKO. Pierwsze zagadnienie zostało wyjaśnione przez Sąd Najwyższy, który uznał za dopuszczalne przeliczanie na walutę polską walut wymienialnych i bonów towarowych Banku PKO według innego przelicznika niż kurs specjalny Narodowego Banku Polskiego w tych wypadkach, w których nie chodzi ani o obrót dewizowy, ani o zaciąganie lub przeliczanie zobowiązań w walucie obcej. Dotyczy to np. przeliczania - dla ustalenia zachowku - wartości wkładu na oprocentowanym rachunku walutowym krajowca dewizowego "A" w Banku "Polska Kasa Opieki" S.A., a także wartości wkładu w obcej walucie wymienialnej na rachunku w banku zagranicznym (III CZP 55/74 z dnia 18.X.1974 r., OSNCP 1975, z. 12, poz. 163); ustalenia szkody w razie bezprawnego pozbawienia posiadania zagranicznych środków płatniczych, których posiadanie w kraju jest dozwolone (III CRN 128/76 z dnia 10.IX.1976 r., OSNCP 1977, z. 3, poz. 59); ustalenia szkody w mieniu społecznym na skutek zaboru towarów sprzedawanych w tzw. eksporcie wewnętrznym (II KR 248/76 z dnia 4.X.1976 r., OSPiKA 1977, z.11-12, poz. 203) lub w przypadku niedoboru w takich towarach (I PR 219/74 z dnia 26.II.1975 r. nie publikowany). Rozważając drugie zagadnienie, a mianowicie sposób przeliczenia lub ustalenia szkody (odszkodowania), Sąd Najwyższy miał na uwadze przede wszystkim to, że w obecnym stanie prawnym posiadacz zagranicznych środków płatniczych, wyrażonych w walutach wymienialnych, może je wykorzystać w różny sposób, np. na zakup towarów w tzw. eksporcie wewnętrznym, natomiast bony towarowe Banku PKO mogą ponadto stanowić przedmiot legalnego obrotu, ponieważ nie stanowią one wartości dewizowych, którymi obrót bez zezwolenia jest zakazany (III CRN 208/71 z dnia 10.VII.1971 r., OSNCP 1972, z. 2, poz. 33). W tych warunkach utrata zagranicznych środków płatniczych (bonów towarowych Banku PKO) stanowi konkretną, wymierną szkodę, którą określa nie stosunek kursu jednej waluty do drugiej (zagranicznej do krajowej), lecz stosunek wartości towarów sprzedawanych w eksporcie wewnętrznym za waluty wymienialne do ich wartości wyrażonej w bonach towarowych Banku PKO. Stosunek ten wyznacza jednocześnie pewną średnią wartość rynkową.W orzeczeniu z dnia 10.IX.1976 r. III CRN 128/76 (OSNCP 1977, z. 3, poz. 59) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że ustalenie tej średniej wartości dla ustalenia odszkodowania w razie bezprawnego pozbawienia posiadania zagranicznych środków płatniczych może nastąpić według ceny bonów towarowych Banku PKO w chwili ustalenia odszkodowania w wolnym, uczciwym, a nie spekulacyjnym obrocie. Przyjmowano przy tym, że nie może budzić wątpliwości ustalenie tej ceny według relacji określonej przez władze Banku PKO przy skupie bonów PKO na złote obiegowe. Relacja ta bowiem określona była w sposób zbliżony do wartości wolnorynkowej bonów towarowych, z pominięciem elementów spekulacyjnych. Wskazówka ta jednak z biegiem czasu straciła aktualność, ponieważ od dnia 1.I.1975 r. Bank PKO dokonuje skupu gotówkowego bonów towarowych według podwyższonego kursu specjalnego, w bardzo znaczny sposób odbiegający od ich rynkowej wartości. Zachodzi więc potrzeba zastosowania innego przelicznika. Trzeba przy tym podkreślić, że ustalenie go należy do sądu orzekającego, który może kierować się przy tym własną oceną opartą na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy (art. 322 k.p.c.), nie ma bowiem żadnego urzędowego kursu bonów towarowych Banku PKO w obrocie wolnorynkowym. W piśmiennictwie zwrócono uwagę na możliwość wykorzystania w tym celu tzw. przelicznika e.w., według którego Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego "Pewex" ustala średnią wartość rynkową towarów eksportu wewnętrznego sprzedawanych przez to Przedsiębiorstwo w stosunku do ich wartości wyrażonej w bonach towarowych Banku PKO (K. Potrzobowski w glosie do orzeczenia Sądu Najwyższego, Pal. 1978, nr 4, s. 69 i J. Skoczylas w glosie do innego orzeczenia Sądu Najwyższego OSPiKA 1977, z. 11-12, poz. 203). Przelicznik ten istotnie może stanowić - w chwili obecnej - podstawę ustalenia wolnorynkowej ceny bonów towarowych PKO, został on bowiem wprowadzony w celu rozliczeń z tytułu niedoborów, szkód i strat zawinionych lub nieuzasadnionych. Okoliczność, że zarząd przedsiębiorstwa ustala omawiany przelicznik dwa razy w roku na podstawie analizy sytuacji rynkowej zarówno zapewnia jego realność jak też gwarantuje brak elementów spekulacyjnych.Z tego też m.in. powodu wspomniany przelicznik uznany został za miarodajną podstawę ustalenia cen rynkowych towarów sprzedawanych przez sklepy Przedsiębiorstwa Eksportu Wewnętrznego "Pewex", gdy chodzi o ustalenie wartości mienia społecznego zagarniętego przez sprawcę przestępstwa dla potrzeb postępowania karnego (II KZ 260/77 z dnia 6.I.1978 r. OSNIK 1978, z. 7-8, poz. 91).Z tych przyczyn może on służyć sądowi pomocą przy zasądzenie odpowiedniego odszkodowania (art. 322 k.p.c., art. 361 k.c.).Skłania to do udzielenia odpowiedzi sformułowanej w sentencji niniejszej uchwały.