VII KZP 11/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN B. Dzięcioł. Sędziowie: J. Bratoszewski, F. Kozłowski (współsprawozdawca), J. Mikos, S. Pawela, W. Żebrowski (sprawozdawca), J. Żurawski.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Antoniego K. o wznowienie postępowania, po rozpoznaniu przedstawionego przez Sąd Najwyższy w składzie zwykłym przedstawianego przez Sąd Najwyższy w składzie zwykłym postanowieniem z dnia 26 lutego 1977 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy dopuszczenie dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów w celu wydania orzeczenia o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego tempore criminis (art. 183 k.p.k.) powoduje obowiązek wyznaczenia w myśl art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k. obrońcy dla oskarżonego?"i po wysłuchaniu prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego zagadnienie prawne powstało na tle stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów tego Sądu z dnia 21 stycznia 1970 r. - VI KZP 23/69 (OSNKW 1970, z. 2-3, poz. 15). W punkcie IV powołanej uchwały między innymi wyjaśniono, że sam fakt poddania oskarżonego badaniu przez biegłych lekarzy psychiatrów (art. 183 k.p.k.) nie jest równoznaczny z "uzasadnioną wątpliwością" co do jego poczytalności (art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k.), gdyż potrzeba zarządzenia badania psychiatrycznego może wyjątkowo powstać już wcześniej jedynie w celu sprawdzenia, czy taka uzasadniona wątpliwość w ogóle może zachodzić.W związku z przedstawionym zagadnieniem prawnym oraz stanowiskiem wyrażonym w wymienionej uchwale Sądu Najwyższego powstaje potrzeba ponownego rozważenia, czy na tle przepisów kodeksu postępowania karnego poddanie oskarżonego badaniu przez biegłych lekarzy psychiatrów w celu wydania opinii o stanie jego zdrowia psychicznego jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy zachodzi w tym względzie "uzasadniona wątpliwość", czy też może to nastąpić również wtedy, gdy wątpliwość taka nie występuje.Sąd Najwyższy, uznając w wymienionej na wstępie uchwale, że do poddania oskarżonego badaniu przez biegłych lekarzy psychiatrów nie jest konieczne wystąpienie "uzasadnionej wątpliwości" co do stanu jego zdrowia psychicznego, powołał się między innymi na treść art. 183 k.p.k., a więc przepisu regulującego bezpośrednio tę kwestię, podkreślając, iż norma ta, w przeciwieństwie do art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k., nie zawiera takiego wymagania. Stanowisko takie należy jednak uznać za niesłuszne, gdyż nie uwzględnia ono treści innych przepisów kodeksu postępowania karnego, które przemawiają za odmienną wykładnią art. 183 k.p.k., a także - pomija charakter dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego.Zgodnie z art. 176 § 1 k.p.k. biegłych (z jakiejkolwiek dziedziny) powołuje się wówczas, gdy do rozstrzygnięcia sprawy konieczne są wiadomości specjalne. W zakresie badań psychiatrycznych konieczność taka nie zachodzi w każdej sprawie, lecz jedynie wówczas, gdy co do poczytalności oskarżonego istnieje uzasadniona wątpliwość. Wprawdzie art. 183 k.p.k. określenia takiego nie używa, jednakże nie może budzić wątpliwości, że wówczas, gdy stan oskarżonego nie wykazuje odstępstw od normy, a w każdym razie wtedy, gdy nie zachodzą przynajmniej uzasadnione co do tego wątpliwości, nie ma potrzeby posługiwania się "wiadomościami specjalnymi" przez powołanie biegłych lekarzy psychiatrów (art. 176 w związku z art. 183 k.p.k.).Należy też wskazać, że zgodnie z art. 174 § 3 k.p.k. można zarządzić przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa, ale tylko wtedy, gdy istnieje wątpliwość np. co do stanu psychicznego tego świadka.Rozstrzygając rozważane zagadnienie należy również mieć na względzie, że dowód z opinii biegłych lekarzy psychiatrów - połączony przecież z badaniem psychiatrycznym, a nawet z obserwacją w zakładzie leczniczym - nie jest obojętny dla osoby badanej z punktu widzenia jej odczuć i jej reputacji w społeczeństwie.Ten szczególny charakter tego dowodu przemawia także za koniecznością ograniczenia dopuszczalności poddania oskarżonego badaniu tych biegłych w celu wydania opinii o stanie jego zdrowia psychicznego tylko do tych wypadków, w których zachodzą uzasadnione - a więc oparte na konkretnych okolicznościach i dowodach - wątpliwości w tym względzie, powodujące także - zgodnie z art. 70 § 1 pkt 2 k.p.k. - obligatoryjną obronę.Potrzeba ujednolicenia praktyki uzasadnia wpisanie uchwały do księgi zasad prawnych.