V PZP 2/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański. Sędziowie: E. Brzeziński (współsprawozdawca), J. Knap, K. Piasecki, M. Piekarski, T. Szymanek, J. Wasilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL K. Soboty po rozpoznaniu wniosku Prezesa Sądu Najwyższego - Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Na jakiej podstawie prawnej i w jakim rozmiarze ponosi odpowiedzialność materialną członek zarządu spółdzielni będący jej pracownikiem za szkodę wyrządzoną nieumyślnie tej spółdzielni wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych, stanowiącego jednocześnie naruszenie obowiązków członka zarządu spółdzielni?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Pracownik spółdzielni będący członkiem jej zarządu odpowiada za szkodę wyrządzoną nieumyślnie tej spółdzielni wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych, stanowiącego jednocześnie uchybienie obowiązkom członka zarządu, według zasad odpowiedzialności materialnej pracowników (dział V kodeksu pracy). Uzasadnienie faktyczneIPrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytanie prawne dotyczy takiej sytuacji faktycznej, w której pracownik spółdzielni i jednocześnie członek zarządu jednym działaniem lub zaniechaniem naruszył obowiązki pracownicze oraz obowiązki członka zarządu i przez to wyrządził szkodę tej spółdzielni. Ma to miejsce wtedy, gdy funkcje wynikające ze stosunku pracy i funkcje członka zarządu są ze sobą zbieżne i ścisłe ich rozgraniczenie jest faktycznie niemożliwe. Dotyczy to w szczególności członków zarządu zatrudnionych na stanowiskach kierowniczych, których sfera działania w ramach obu łączących ich ze spółdzielnią stosunków prawnych, zwłaszcza w zakresie realizacji obowiązków nadzorczych i kontrolnych, co najmniej częściowo się pokrywa. Powstaje wówczas problem podstaw odpowiedzialności tych osób za szkodę wyrządzoną spółdzielni jednoczesnym uchybieniem obowiązkom wynikającym z obu wymienionych tytułów, wobec odrębnego - w stosunku do zasad odpowiedzialności cywilnej - unormowania w kodeksie pracy odpowiedzialności materialnej pracowników za szkody wyrządzone zakładowi pracy.IIOdpowiedzialność członka zarządu za szkody wyrządzone spółdzielni na skutek naruszenia obowiązków wynikających z pełnienia tej funkcji normuje art. 51 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. Przepis ten przewiduje osobistą odpowiedzialność członka zarządu za wynikłą z jego winy szkodę dla spółdzielni, nie wskazuje natomiast granic tej odpowiedzialności. W tym zakresie - według utrwalonego orzecznictwa - stosuje się przepisy prawa cywilnego o odszkodowaniu. Zakres naprawienia szkody normuje więc przede wszystkim art. 362 k.c., nakazujący uwzględnienie w odszkodowaniu poniesionych strat i utraconych korzyści w następstwie zdarzenia wywołującego szkodę. Poszkodowany ma zatem w zasadzie prawo do pełnego odszkodowania.Odpowiedzialność materialna pracowników za szkody wyrządzone zakładowi pracy została unormowana odmiennie w kodeksie pracy. W szczególności pracownik wyrządzający szkodę nieumyślnie odpowiada tylko w granicach rzeczywistej straty zakładu pracy, przy czym odszkodowanie nie może przewyższać kwoty jego trzymiesięcznego wynagrodzenia (art. 115 i 119 § 1 k.p.). Przepisy kodeksu pracy o odpowiedzialności materialnej mają powszechne zastosowanie, niezależnie od charakteru zakładu pracy zatrudniającego pracownika. Przepisy te stosuje się bez żadnych wyjątków w spółdzielczych zakładach pracy.Jeżeli zatem szkoda spowodowana przez pracownika spółdzielni, sprawującego w niej także funkcję członka zarządu, jest następstwem uchybienia obowiązkom z obu pełnionych funkcji, to taki stan faktyczny objęty jest dyspozycją art. 51 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, a także dyspozycją art. 114 i nast. k.p.Ten sam stan faktyczny w zależności od zastosowania pierwszej bądź drugiej kwalifikacji prawnej może wywołać różne skutki prawne, zwłaszcza w przedmiocie zakresu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną nieumyślnie.Zastosowanie więc właściwej podstawy prawnej ma istotne znaczenie dla prawidłowej oceny odpowiedzialności pracownika spółdzielni i jednocześnie członka jej zarządu za szkodę wynikłą wskutek naruszenia obowiązków z obu tych tytułów.IIIOdrębne unormowanie w kodeksie pracy zasad odpowiedzialności materialnej pracowników wyraża wolę ustawodawcy ukształtowania obowiązków pracowniczych w tej materii w sposób odpowiadający szczegółowemu charakterowi stosunków społecznych, istniejących w ramach stosunków pracy. Nie rezygnując z potrzeby zapewnienia należytej ochrony mieniu zakładu pracy, ustawodawca miał również na względzie obronę słusznych interesów pracowników. Dlatego też funkcja kompensacyjna odszkodowania w przypadku nieumyślnego wyrządzenia szkody została ograniczona, wyraźnie zaś zaakcentowano funkcję wychowawczą i ochronną (por. uzasadnienie tezy V uchwały pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 29.XII.1975 r. w sprawie V PZP 13/75 zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w przedmiocie materialnej odpowiedzialności pracowników - OSNCP 1976, z. 1, poz. 9). Tych założeń nie spełniły stosowne - przed wejściem w życiem kodeksu pracy - do odpowiedzialności materialnej pracowników przepisy prawa cywilnego. Unormowanie w kodeksie pracy odpowiedzialności materialnej pracowników miało na celu nie tylko objęcie tym aktem prawnym całokształtu uregulowań dotyczących treści stosunków pracy, ale także ustalenie odrębnego systemu odpowiedzialności pracowniczej, znacznie łagodniejszego od odpowiedzialności określonej w kodeksie cywilnym, w razie nieumyślnego wyrządzenia szkody. Przepisy kodeksu pracy o odpowiedzialności materialnej pracowników wyłączają jednocześnie - w zakresie unormowanym przepisami prawa pracy - stosowanie przepisów kodeksu cywilnego. Wyraźnie to stwierdza treść art. 300 k.p., zezwalającego jedynie na odpowiednie stosowanie przepisów kodeksu cywilnego tylko w sprawach nie unormowanych w kodeksie pracy, i to pod warunkiem, że nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy. Jeżeli zatem stan faktyczny sprawy uzasadnia zastosowanie przepisów kodeksu pracy o odpowiedzialności materialnej pracowników, to w takiej sytuacji jest niedopuszczalne stosowanie obok lub zamiast tych przepisów do odpowiedzialności pracownika norm kodeksu cywilnego, chociażby były one korzystniejsze dla poszkodowanego zakładu pracy. W zakresie unormowanym przepisami kodeksu pracy nie ma możliwości stosowania przepisów kodeksu cywilnego i w takiej sytuacji wykluczony jest zbieg podstaw odpowiedzialności (por. tezę I powołanych wyżej wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej). Te same zasady stosuje się także wówczas, gdy pracownika ze spółdzielczym zakładem pracy łączył również stosunek wynikający z członkostwa w zarządzie spółdzielni, wyrządzona zaś przez niego szkoda jest następstwem takiego zachowania, które stanowi zarówno naruszenie obowiązków pracowniczych, jak i obowiązków członka zarządu. Uznanie, że w takim przypadku pracownik odpowiada według surowszego reżimu odpowiedzialności cywilnej, sprzeczne byłoby z ustawowym wyłączeniem w kodeksie pracy zbiegu podstaw odpowiedzialności, uniemożliwiającym stosowanie kodeksu cywilnego, jeżeli do stanu faktycznego sprawy mają zastosowanie przepisy prawa pracy. Pracownik, chociaż szkodę wyrządził nieumyślnie na skutek naruszenia obowiązków pracowniczych, pozbawiony byłby możliwości skorzystania z prawa łagodniej normującego jego odpowiedzialność. Takie zaś rozwiązanie prowadziłoby - wbrew założeniu ustawodawcy - do niejednakowego potraktowania wszystkich pracowników w zakresie odpowiedzialności za szkody wyrządzone zakładowi pracy, a przy tym pozbawiałoby pracownika zagwarantowanej przepisami prawa pracy ochrony zarobków. Nie dałoby się zatem pogodzić z celem i funkcjami systemu odpowiedzialności materialnej pracowników.Przytoczone rozważania wskazują na to, że jeżeli stan faktyczny sprawy uzasadnia zastosowanie przepisów kodeksu pracy o odpowiedzialności materialnej pracowników, to wówczas wyłączona jest odpowiedzialność majątkowa za tę samą szkodę z innej podstawy prawnej, w tym także przewidziana w art. 51 ustawy o spółdzielniach i ich związkach i przepisach prawa cywilnego.IVSzkoda wyrządzona równoczesnym naruszeniem obowiązków pracowniczych i obowiązków członka zarządu pozostaje w związku z uchybieniami w zakresie organizacji i kierowania bieżącą pracą spółdzielni, a zatem dotyczy w zasadzie pracowniczej sfery działalności. Ta okoliczność również uzasadnia stosowanie przepisów prawa pracy do odpowiedzialności za szkodę wynikłą z tych przyczyn.Nie byłoby też słuszne - w świetle unormowań kodeksu pracy - różne traktowanie pracowników spółdzielczych i państwowych zakładów pracy w zakresie odpowiedzialności za wyrządzoną przez nich nieumyślnie szkodę wskutek popełnienia przez nich analogicznych bądź podobnych uchybień. Takie podobieństwo z reguły istnieje, gdy pracownik spółdzielczego zakładu pracy narusza jednocześnie nie tylko obowiązki członka zarządu, ale także obowiązki pracownicze (np. nieprawidłowa organizacja pracy w zakładzie, niewłaściwa kontrola i nadzór).Uznanie zatem, że kierownik spółdzielni, sprawujący w niej także funkcje członka zarządu, za nieumyślnie wyrządzoną szkodę odpowiadałby w pełnej wysokości, kierownik zaś przedsiębiorstwa państwowego za podobne w swej istocie uchybienia tylko w zakresie jego trzymiesięcznego wynagrodzenia, nie byłoby też i społecznie uzasadnione. Kierowanie spółdzielczym zakładem pracy bowiem nie różni się w takim stopniu od kierownictwa państwowym zakładem pracy, by usprawiedliwiało tak zasadnicze różnice w zakresie odpowiedzialności za nieumyślnie wyrządzoną szkodę wskutek niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązków wynikających z pełnionych funkcji.Z przytoczonych względów na przedstawione do rozstrzygnięcia pytanie prawne należało odpowiedzieć jak w sentencji uchwały.