III CZP 7/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, J. Ignatowicz, J. Majorowicz, J. Pietrzykowski (sprawozdawca), Z. Wasilkowska, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL prokuratora T. Potapowicza, w sprawie z powództwa Stanisława T. przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewódzkie Biuro Geodezji i Urządzeń Rolnych w P. o zapłatę 30.000 zł zachowku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 28 stycznia 1975 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:" 1. Czy Skarb Państwa, uważany - stosownie do dyspozycji art. 1063 § 2 k.c. - za spadkobiercę należącego do spadku gospodarstwa rolnego na tej podstawie, że do dziedziczenia jest uprawniona wyłącznie osoba trwale niezdolna do pracy, jest zobowiązany do zaspokojenia roszczenia o zachowek, przysługującego osobie, która nie odpowiada warunkom przewidzianym dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego?2. Czy - w razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie wymienione w punkcie 1 - odpowiedzialność Skarbu Państwa istnieje niezależnie od możliwości zaspokojenia roszczenia o zachowek przez spadkobierców dziedziczących spadek z wyłączeniem gospodarstwa rolnego, a ponadto czy odpowiedzialność ta jest ograniczona wysokością spłaty, przysługującej od Skarbu Państwa osobie trwale niezdolnej do pracy?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Skarb Państwa, który stosownie do dyspozycji art. 1063 § 2 k.c. jest uważany za spadkobiercę ustawowego należącego do spadku gospodarstwa rolnego, nie ponosi odpowiedzialności za zachowek przysługujący osobie nie odpowiadającej warunkom przewidzianym dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości, sprawy z powództwa Stanisława T. przeciwko Skarbowi Państwa o zachowek. Powód jest wnukiem spadkodawcy, który do całego spadku po sobie powołał w drodze testamentu swego syna Zygmunta T. Roszczenie o zachowek przeciwko Skarbowi Państwa powód oparł na tej podstawie, że w świetle prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku Skarb Państwa dziedziczy wchodzące w skład tego spadku gospodarstwo rolne z obowiązkiem dokonania spłaty na rzecz trwale niezdolnego do pracy spadkobiercy Zygmunta T.Istota zagadnienia prawnego, przedstawionego powiększonemu składowi Sądu Najwyższego, sprowadza się do tego, czy w świetle obowiązującego prawa Skarb Państwa, któremu przypadło należące do spadku gospodarstwo rolne na podstawie art. 1063 § 2 k.c., ponosi odpowiedzialność za zachowek przysługujący osobie nie spełniającej warunków przewidzianych dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Uzasadnienie prawneW związku z tym zagadnieniem należy rozważyć, co następuje:W art. 922 § 3 k.c. do długów spadkowych został zaliczony - między innymi - obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek, przy czym w myśl art. 991 § 2 k.c. roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku przysługuje osobie uprawnionej do zachowku względem spadkobiercy bądź spadkobierców, powołanych do dziedziczenia spadku. Tak więc obowiązek zapłaty takiej sumy jest traktowany jako dług spadkowy, dłużnikami zaś osoby uprawnionej do zachowku są spadkobiercy. Do odpowiedzialności spadkobierców za zachowek mają zastosowanie przepisy tytułu VII księgi czwartej kodeksu cywilnego o odpowiedzialności za długi spadkowe, jeżeli co innego nie wynika ze szczególnych unormowań tytułu IV tej księgi, zawierającego przepisy o zachowku. Przewidziane w tych przepisach zasady odpowiedzialności za długi spadkowe, a w szczególności za przysługującą uprawnionemu sumę pieniężną z tytułu zachowku, ulegają dalszej modyfikacji w sytuacji, gdy do spadku należy gospodarstwo rolne. W myśl bowiem art. 1058 k.c przepisy pierwszych dziewięciu tytułów księgi czwartej kodeksu cywilnego stosuje się do dziedziczenia gospodarstw rolnych ze zmianami wynikającymi z przepisów tytułu X, obejmującego przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Wprawdzie również w takiej sytuacji jest tylko jeden spadek, podlega on jednak dziedziczeniu na zasadach ogólnych z wyłączeniem wchodzącego w jego skład gospodarstwa rolnego, które stanowi wyodrębnioną masę majątkową, poddaną szczególnemu reżimowi dziedziczenia.Ze względu na dwa odrębne porządki dziedziczenia w ramach tego samego spadku powstaje skomplikowany problem odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe wtedy, gdy tylko niektórzy ze spadkobierców, powołanych do spadku, dziedziczą należące do tego spadku gospodarstwo rolne albo gdy to gospodarstwo dziedziczą osoby nie powołane do spadku (art. 1060 § 2, art. 1061 zdanie drugie, art. 1062 § 2 i 3, art. 1063 § 1 i 2, art. 1065 k.c.). Dalsze zróżnicowanie zasad odpowiedzialności za długi spadkowe występuje wtedy, gdy długami spadkowymi są zarówno długi związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, jak i inne długi nie związane z prowadzeniem tego gospodarstwa (art. 1081 k.c.). Problematyką tą zajmował się już Sąd Najwyższy orzekając w składach zwykłych. W szczególności w uchwale z dnia 24.V.1968 r. III CZP 51/68 (OSNCP 1969, poz.12) zostało wyjaśnione, że spadkobierca nie dziedziczący gospodarstwa rolnego nie odpowiada w okresie od przyjęcia spadku do jego działu, a także i po dziale spadku za długi związane z prowadzeniem tego gospodarstwa. W późniejszej uchwale z dnia 2.VI.1970 r. III CZP 29/70 (OSNCP 1971, poz. 22) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że Skarb Państwa, jako spadkobierca ustawowy gospodarstwa rolnego (art. 1063 § 1 k.c.), odpowiada wraz z innymi spadkobiercami nie dziedziczącymi gospodarstwa rolnego za długi spadku nie związane z prowadzeniem tego gospodarstwa - do wysokości wartości przejętego gospodarstwa. Pogląd ten wyprowadził Sąd Najwyższy m. i. z wykładni art. 1081 k.c. Wprawdzie przepis ten odnosi się wprost do odpowiedzialności za długi od chwili działu spadku, jednakże - zdaniem Sądu Najwyższego - zasady wyrażone w tym przepisie należy stosować w drodze analogii również wtedy, gdy działu spadku nie było.W rewizji nadzwyczajnej wyrażono - z powołaniem się na cytowaną uchwałę z dnia 2.VI.1970 r. III CZP 29/70 - pogląd, że dla odpowiedzialności Skarbu Państwa, któremu przypadło spadkowe gospodarstwo rolne na podstawie art. 1063 § 2 k.c., nie ma znaczenia okoliczność, iż powód jako uprawniony do zachowku nie spełnia warunków wymaganych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, skoro do długu z tytułu takiego zachowku, a więc długu nie związanego z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, ma zastosowanie dyspozycja art. 1081 k.c. W związku z tym zapatrywaniem powstaje podstawowa kwestia, wymagająca rozważenia: czy do odpowiedzialności spadkobierców za zachowek, przysługujący osobie nie odpowiadającej warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, mają zastosowanie wspomniane wyżej reguły odpowiedzialności za długi spadkowe (art. 1081 k.c.), w szczególności wymienione w ostatnio cytowanej uchwale. Wprawdzie bowiem obowiązek zaspokojenia roszczenia o zachowek należy do długów spadkowych (art. 922 § 3 k.c.), jednakże w myśl art. 1082 k.c. ustalenie zachowku w wypadku, gdy do spadku należy gospodarstwo rolne, następuje z uwzględnieniem przepisów szczególnych tytułu X o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Chodzi więc o to, czy w związku z treścią tego artykułu do odpowiedzialności spadkobierców za dług z tytułu zachowku, przysługującego osobie nie spełniającej warunków przewidzianych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nie należy stosować szczególnych prawideł, odmiennych od obowiązujących przy odpowiedzialności za inne długi spadkowe.Przystępując do rozwiązania tej kwestii, należy za punkt wyjściowy przyjąć uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 23.X.1967 r. III CZP 3/67 (OSNCP 1968, poz. 93); dotyczy ona ustalenia wartości spadku jako substratu obliczenia zachowku, przysługującego osobie nie spełniającej warunków wymaganych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Według tej uchwały wartość spadkowego gospodarstwa rolnego lub jego części nie może przypaść takiej osobie, jednakże "przy ustalaniu wartości udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku należnego osobie, która nie odpowiada warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, uwzględnia się należące do spadku gospodarstwo rolne w takim tylko zakresie, w jakim miałoby to wpływ na wartość tego udziału w innych przedmiotach majątkowych należących do spadku (art. 991 § 1 w związku z art. 1079 k.c.)". W uzasadnieniu powyższej uchwały wyjaśniono, że cytowana zasada prawna nie ma zastosowania - między innymi - jeżeli spadkowe gospodarstwo rolne przypadłoby w razie dziedziczenia ustawowego Skarbowi Państwa (art. 1063 § 1 k.c.), w takim bowiem wypadku mamy do czynienia z jedną masą spadkową, którą stanowią inne niż gospodarstwo rolne przedmioty spadkowe.W konsekwencji tego stanowiska należy dojść do wniosku, że w takim wypadku Skarb Państwa nie jest w ogóle dłużnikiem osoby uprawnionej do zachowku, dłużnikami natomiast są pozostali spadkobiercy dziedziczący spadek z wyłączeniem należącego do niego gospodarstwa rolnego. Za takim wnioskiem przemawia kilka argumentów. Przede wszystkim, skoro podstawę obliczenia zachowku stanowi wyłącznie wartość majątku spadkowego innego niż gospodarstwo rolne, to dłużnikami względem osoby uprawnionej do otrzymania sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia należnego jej zachowku mogą być tylko ci spadkobiercy, którzy dziedziczą ten inny majątek, a nie Skarb Państwa, któremu przypada z ustawy spadkowe gospodarstwo rolne. Obliczenie bowiem zachowku, należnego takiej osobie, tylko na podstawie wartości jej udziału w innych przedmiotach majątkowych należących do spadku pociąga za sobą niemożność otrzymania przez nią zachowku z wartości gospodarstwa rolnego, z którego - wobec braku warunków wymaganych do dziedziczenia takiego gospodarstwa - nie mogłaby ona otrzymać jakichkolwiek korzyści. Nie do obrony w świetle prawidłowej wykładni przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych byłby pogląd, że osobie, która nie spełnia warunków wymaganych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego i która nie miałaby jakichkolwiek uprawnień do otrzymania z tego gospodarstwa korzyści ani w naturze, ani w postaci spłaty pieniężnej, przysługuje względem Skarbu Państwa, dziedziczącego wyłącznie gospodarstwo rolne jako wyodrębnioną ze spadku masę majątkową, roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do zaspokojenia należnego jej zachowku. Osoba bowiem uprawniona do zachowku, nie powołana do spadku, nie może się znaleźć w bardziej korzystnej sytuacji od tej, w jakiej byłaby, gdyby została powołana do spadku i należny jej zachowek otrzymała jako spadkobierca z innych przedmiotów majątkowych niż gospodarstwo rolne. Przemawia za tym, między innymi, argument z art. 991 § 1 k.c., według którego osobie uprawnionej do zachowku przysługuje przewidziana w tym przepisie część wartości udziału spadkowego, który by jej przypadł przy dziedziczeniu ustawowym. Przy takim zaś dziedziczeniu nie przysługiwałyby jej jakiekolwiek wartości z należącego do spadku gospodarstwa rolnego ani też jakiekolwiek roszczenia przeciwko Skarbowi Państwa z tytułu dziedziczenia przezeń spadkowego gospodarstwa. Powyższe argumenty uzasadniają pogląd, że w omawianej sytuacji Skarb Państwa nie jest dłużnikiem osoby uprawnionej do zachowku i nie ponosi odpowiedzialności za zachowek z tego tytułu, iż jest spadkobiercą z ustawy gospodarstwa rolnego.Nie można się również dopatrzyć jakiejkolwiek podstawy do przyjęcia, że po stronie Skarbu Państwa zachodzi odpowiedzialność bez długu, to znaczy odpowiedzialność ograniczona do składników odziedziczonego gospodarstwa rolnego. Do przytoczonych wyżej argumentów należy dodać, że szerokie odesłanie w art. 1082 k.c. przy ustalaniu zachowku do przepisów tytułu X wskazuje na to, iż co do zachowku należy uwzględniać wszystkie ograniczenia, zamieszczone w tych przepisach, a więc nie tylko w zakresie ustalenia wartości spadku jako substratu ustalenia zachowku, lecz także w zakresie szeroko pojętej odpowiedzialności za zachowek, zarówno osobistej, jak i z majątku nabytego w drodze dziedziczenia.Nawiązując do cytowanej uchwały pełnego składu Izby Cywilnej, dotychczasowe rozważania miały za przedmiot sytuację, w której Skarb Państwa dziedziczy z ustawy gospodarstwo rolne na podstawie art. 1063 § 1 k.c. Wywody jednak dotyczące takiej sytuacji należy odnieść także do sytuacji przewidzianej w § 2 tego artykułu. Podobieństwo sytuacji unormowanych w każdym z tych paragrafów sprowadza się do tego, że w obu sytuacjach gospodarstwo rolne jako wyodrębniona ze spadku masa majątkowa przypada Skarbowi Państwa oraz że wartość tego gospodarstwa nie ulega uwzględnieniu przy ustalaniu wartości spadku stanowiącej substrat obliczenia zachowku przysługującego osobie, która nie spełnia warunków wymaganych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Przy ustalaniu bowiem zachowku w sytuacji przewidzianej w art. 1063 § 2 k.c. mogłoby wchodzić w rachubę jedynie uwzględnienie, w zakresie przewidzianym w art. 1079 k.c., spłaty przysługującej od Skarbu Państwa spadkobiercy trwale niezdolnemu do pracy jako swoistego ekwiwalentu gospodarstwa rolnego. Takie uwzględnienie jednak mogłoby mieć wpływ tylko na określenie - na potrzeby obliczenia zachowku - udziału spadkobiercy trwale niezdolnego do pracy w innym majątku spadkowym poza gospodarstwem rolnym, a więc na zwiększenie zachowku przysługującego osobie uprawnionej z tego innego majątku. Natomiast różnica sprowadza się do tego, że w sytuacji przewidzianej w § 1 gospodarstwo rolne przypada Skarbowi Państwa jako spadkobiercy ustawowemu bez jakichkolwiek dalszych zastrzeżeń, podczas gdy w sytuacji przewidzianej w § 2 Skarb Państwa również jest uważany za spadkobiercę ustawowego gospodarstwa rolnego, co oznacza, że przypada mu to gospodarstwo, jednakże z tym ograniczeniem, iż na Skarbie Państwa ciąży obowiązek dokonania - na rzecz osób trwale niezdolnych do pracy, wyłącznie uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - spłat odpowiadających wartości ich udziałów w gospodarstwie spadkowym, po odliczeniu długów związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Tak więc jedyna istotna różnica między unormowaniami zawartymi w § 1 i 2 polega na wprowadzeniu w odniesieniu do Skarbu Państwa dodatkowych obowiązków względem spadkobierców trwale niezdolnych do pracy oraz obowiązku spłacenia przez Skarb Państwa długów spadkowych związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, które - jak już wspomniano - podlegają odliczeniu od spłat przysługujących spadkobiercom trwale niezdolnym do pracy.Te różnice nie dają podstawy do odmiennego traktowania Skarbu Państwa w każdej z omawianych dwu sytuacji, przewidzianych w § 1 i § 2, jeśli chodzi o zasadę odpowiedzialności za zachowek, przysługujący osobie nie spełniającej warunków wymaganych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Tak samo więc jak w sytuacji przewidzianej w art. 1063 § 1 k.c., również w sytuacji przewidzianej w art. 1063 § 2 k.c. osobie uprawnionej do zachowku, obliczonego na podstawie wartości przedmiotów majątkowych innych niż gospodarstwo rolne, nie przysługuje przeciwko Skarbowi Państwa roszczenie o zapłatę zachowku, jak również nie przysługuje prawo żądania zaspokojenia wierzytelności z tytułu zachowku z przedmiotów wchodzących w skład spadkowego gospodarstwa rolnego.Wobec tego, że - jak wyżej wykazano - swoisty charakter prawny roszczenia o zachowek (art. 1082 k.c.) wyodrębnia je spośród innych długów spadkowych, brak jest uzasadnienia do poszukiwania podstawy rozwiązania zagadnienia prawnego, przedstawionego przez skład zwykły, w przepisach o odpowiedzialności za długi spadkowe, zwłaszcza w przepisie art.1081 k.c. Odpowiedź przeczącą bowiem na pytanie przytoczone w punkcie 1 przesądza treść art. 1082 k.c. w związku z przepisami tytułu X księgi czwartej kodeksu cywilnego, ograniczającymi dziedziczenie należących do spadku gospodarstw rolnych. W tych warunkach bezprzedmiotowe są rozważania oparte na wykładni ogólnych (art. 1030-1034 k.c.) i szczególnych (art. 1081 k.c.) przepisów o odpowiedzialności za długi spadkowe.Udzielenie odpowiedzi przeczącej na pytanie objęte punktem 1 postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1975 r. czyni bezprzedmiotowym zagadnienie objęte punktem 2 tego postanowienia.