I PZP 14/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: A. Filcek, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Alicji L. przeciwko Bankowi Spółdzielczemu w R. o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 18 kwietnia 1975 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy trzymiesięczny okres próbny (1.XII.1974 r. - 28.II. 1975 r.),na który zawarta została umowa o pracę, z chwilą wejścia w życie kodeksu pracy ulega skróceniu z mocy samego prawa do dwóch tygodni przewidzianych w art. 27 zd. 1 tego kodeksu, gdy pracownik nie należy do kręgu osób wymienionych w zdaniu drugim cytowanego artykułu?"powziął następującą uchwałę:I. Do umów o pracę na okres próbny zawartych przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy i jeszcze w tym dniu nie rozwiązanych, ani też wypowiedzianych stosuje się przepisy tego kodeksu. II. Zawarte przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy umowy o pracę na okres próbny krótszy niż przewidziany w kodeksie pracy obowiązują bez zmian - gdy idzie o czas ich trwania - chociażby do umów tych miały zastosowanie przepisy kodeksu pracy. III. Dłuższe okresy próbne z umów o pracę zawartych przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy niż przewidziane w kodeksie pracy ulegają skróceniu do maksymalnych okresów przewidzianych w kodeksie, liczonych od dnia 1 stycznia 1975 r., chyba że wymienione okresy umowne upłynęły wcześniej. Uzasadnienie faktyczneZ mocy art. I przep. wprow. k.p. kodeks pracy wszedł w życie z dniem 1 stycznia 1975 r. Nie oznacza to jednak, aby przepisy kodeksu pracy musiały być po tym dniu stosowane do wszystkich przypadków, których ze względu na swą treść dotyczą, ani też by przepisy dotychczasowe po tym dniu nie mogły być w żadnym przypadku stosowane. Czas obowiązywania ustawy bowiem nie pokrywa się z czasowym zasięgiem jej stosowania, której to problematyki dotyczą przepisy międzyczasowe (intertemporalne), zawarte w ustawie.Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy problematyki prawa międzyczasowego w odniesieniu do stosunku pracy nawiązanego przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy i w tej dacie jeszcze istniejącego. Sąd Najwyższy zajmował się problematyką międzyczasową prawa pracy po wejściu w życie kodeksu pracy w orzeczeniu z dnia 26.IV.1975 r. (I PZ 7/75), jednakże - w związku z rozważanym tam stanem faktycznym - przede wszystkim w odniesieniu do stosunków pracy nawiązanych przed dniem 1.I.1975 r., które już uległy rozwiązaniu lub wygaśnięciu przed tą datą, przy czym wypowiedział pogląd, że do roszczeń wywodzących się z takich stosunków mają zastosowanie przepisy dotychczasowe zgodnie z zasadą nieretroakcji, wynikającą z art. 3 kodeksu cywilnego, mającego odpowiednie zastosowanie do stosunków pracy na podstawie art. 300 k.p.Natomiast w odniesieniu do stosunków pracy nawiązanych przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy i do tego czasu nie rozwiązanych decydująca jest najogólniejsza zasada międzyczasowa, sformułowana w art. XIII § 1 przep. wprow. k.p., według której do takich stosunków stosuje się przepisy kodeksu pracy. Ma więc do takich stosunków zastosowanie - co już podkreślał Sąd Najwyższy w cyt. orzeczeniu z dnia 26.IV.1975 r. - zasada międzyczasowa, odnosząca się powszechnie do zobowiązań o charakterze trwałym, jakimi są niewątpliwie zobowiązania ze stosunków pracy. Ustawodawcy zależy na tym, by jego nowe unormowania weszły w życie jak najprędzej. Na przeszkodzie temu stałaby zasada stosowania przepisów obowiązujących w chwili powstania zobowiązania aż do czasu jego wygaśnięcia. W odniesieniu przeto do zobowiązań trwałych, istniejących w chwili wejścia w życie nowych przepisów, przyjmowano zasadę, że poczynając od tego dnia bądź od określonej daty stosuje się do nich nowe przepisy. Tak było pod rządem kodeksu zobowiązań (art. XLII przep. wprow. k.z.), jak i pod rządem kodeksu cywilnego (art. L przep. wprow. k.c.). Nie inaczej należy tłumaczyć art. XIII § 1 przep. wprow. k.p., który posługując się określeniem "do stosunków pracy", ma na myśli stosunki pracy nawiązane wprawdzie przed wejściem w życie kodeksu pracy, lecz jeszcze w chwili jego wejścia w życie istniejące.W związku jednak z przedstawionym tu zagadnieniem prawnym dotyczącym stosunku pracy istniejącego czasowo zarówno przed wejściem w życie kodeksu pracy, jak i po tej dacie - konieczne jest odwołanie się jeszcze do nie kwestionowanego stanowiska reprezentowanego w doktrynie, według którego także do istniejących już zobowiązań trwałych, objętych nowymi przepisami po dniu wejścia ich w życie, stosuje się nadal przepisy dotychczasowe, gdy chodzi o czas poprzedzający wejście w życie nowych przepisów. Treść takich zobowiązań bowiem uległa zmianie dopiero z chwilą wejścia w życie nowych przepisów.Reasumując należy stwierdzić, że w świetle art. XIII § 1 przep. wprow. k.p. przepisy kodeksu pracy stosuje się do istniejących w dniu 1.I.1975 r. i wcześniej już nawiązanych stosunków pracy, chyba że chodzi o ocenę treści tych stosunków za okres przed dniem 1.I.1975 r., której należy dokonać w świetle przepisów dotychczasowych, oczywiście z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach wprowadzających kodeks pracy, które jednak rozważanego zagadnienia nie dotyczą.Kierując się przytoczonymi co dopiero przesłankami, należy na przedstawione pytanie udzielić odpowiedzi jak w punkcie I uchwały, z powołaniem się na art. XIII § 1 przep. wprow. k.p., który dotyczy również umów o pracę na okres próbny.Odpowiedź taka nie rozwiązuje jeszcze pozostałych zagadnień wynikłych na tle przedstawionego pytania, wiążących się z zasadą kodeksową, że umowa o pracę na okres próbny rozwiązuje się z upływem tego okresu, chyba że zostanie wcześniej rozwiązana za wypowiedzeniem (art. 30 § 1 k.p.). Skoro bowiem do umowy o pracę na okres próbny, zawartej przed dniem 1.I.1975 r. i w tym dniu jeszcze istniejącej, mają zastosowanie przepisy kodeksu pracy, według których do rozwiązania takiej umowy na koniec okresu próbnego nie potrzeba żadnego oświadczenia zakładu pracy lub pracownika, istotne znaczenie ma czas trwania takiej umowy po dniu 1.I.1975 r. By udzielić odpowiedzi na to pytanie, należy przede wszystkim mieć na uwadze, że zarówno przepisy ustawodawstwa przedkodeksowego, jak i przepisy kodeksu pracy zakreślają jedynie maksymalny czas trwania okresu próbnego (2 tygodnie, a w stosunku do pracownika na stanowisku kierowniczym lub innym samodzielnym albo na stanowisku związanym z odpowiedzialnością materialną za powierzone mienie - trzy miesiące, stosownie do art. 27 k.p.). Dolna natomiast granica czasowa okresu próbnego była i jest nadal pod rządem kodeksu pozostawiona woli stron. W konsekwencji przeto nie podlegają zmianom pod rządem kodeksu pracy, gdy chodzi o okres trwania, zawarte przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy umowy o pracę na okres próbny krótszy niż przewidziany w kodeksie pracy.Powyższa przesłanka przesądza o odpowiedzi zawartej w punkcie II powziętej uchwały.Może się jednak zdarzyć, czego przykładem jest stan faktyczny leżący u podstaw zgłoszonego pytanie prawnego, że okresy próbne z umów o pracę zawartych przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy są dłuższe od przewidzianych jako maksymalnych w kodeksie pracy. W takiej sytuacji następuje z mocy ustawy korektura w zakresie ich trwania. Skoro bowiem do takich umów mają już zastosowanie przepisy kodeksu pracy, postanowienia tych umów nie mogą być mniej korzystne niż przepisy prawa pracy. Zamiast mniej korzystnych umownych postanowień stosuje się - z mocy art. 18 § 2 k.p. - odpowiednie przepisy prawa pracy. Jeżeli zatem przewidziane w kodeksie pracy okresy próbne są krótsze od okresów umownych, dłuższe okresy próbne z umów o pracę zawartych przed dniem wejścia w życie kodeksu pracy ulegają skróceniu do maksymalnych okresów przewidzianych w kodeksie, liczonych od dnia 1.I.1975 r. To ostatnie zastrzeżenie jest wynikiem poprzednio już wywiedzionej zasady, że treść zobowiązań trwałych, objętych nowymi przepisami, uległa zmianie dopiero z chwilą wejścia w życie tych przepisów.Gdyby jednak dłuższe okresy próbne z takich umów upłynęły po dniu 1.I.1975 r. wcześniej niż skrócone okresy zgodnie z postanowieniami kodeksu pracy, liczone od dnia 1.I.1975 r., wówczas pozostają w mocy, nie ulegając żadnej zmianie, okresy próbne umowne jako bardziej korzystne od przewidzianych przepisami prawa pracy, gdy chodzi o czas ich trwania po wejściu w życie kodeksu pracy.Z tych przesłanek wywodzi się odpowiedź zawarta w punkcie III rozważanej uchwały.