III PZP 3/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Zieliński. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, T. Kasiński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Erwina M. przeciwko Kopalni Węgla Kamiennego "Sz." w B. o podwyższenie renty, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 14 kwietnia 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy w przypadku uwzględnienia roszczenia - zgłoszonego przed dniem 1.V.1977 r. - o podwyższenie renty uzupełniającej należy z urzędu obniżyć wysokość tej renty począwszy od 1.V.1977 r. stosownie do zasady wyrażonej w art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 43)?"udzielił następującej odpowiedzi:Określając wysokość renty uzupełniającej za okres od dnia 1 V 1977 r. w wyroku wydanym po tej dacie sąd uwzględnia w dochodach poszkodowanego pracownika również podwyżkę renty inwalidzkiej przewidzianą w ustawie z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 11, poz. 43). Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki rozpoznając rewizję stron od wyroku Sądu Rejonowego w sprawie o podwyższenie renty uzupełniającej z tytułu choroby zawodowej powziął wątpliwość, czy w razie uwzględnienia roszczenia powoda należy z urzędu obniżyć wysokość tej renty począwszy od dnia 1.V.1977 r. stosownie do zasady wyrażonej w art. 16 ust. 3 ustawy wymienionej w treści przedstawionego pytania prawnego. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego powołany przepis przemawiałby za odpowiedzią twierdzącą, lecz mimo to istnieją wątpliwości w świetle redakcji ust. 1 i 3 tegoż artykułu, powodowi bowiem nie została jeszcze przyznana podwyższona renta uzupełniająca z mocy art. 907 § 2 k.c., z drugiej zaś strony zwrot "z mocy prawa" statuuje obowiązek zmniejszenia renty z urzędu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększeniu emerytur i rent dotyczy sytuacji - jak to wynika wprost z treści przepisu - gdy osoba pobierająca rentę uzupełniającą przyznaną przed dniem 1.V.1977 r. uzyskuje podwyżkę renty inwalidzkiej, określoną w art. 2 ust. 1 i 2 tej ustawy. Podwyższenie renty inwalidzkiej zwiększa dochody poszkodowanego, a przez to zmniejsza zakres szkody podlegającej wyrównaniu w drodze renty przewidzianej w art. 444 § 2 k.c. Takie zwiększenie dochodów stanowi "zmianę stosunków" z art. 907 § 2 k.c., uprawniającą zobowiązanego do żądania zmiany wysokości renty, co może nastąpić w drodze wytoczenia powództwa lub podniesienia zarzutu w toczącym się procesie. Artykuł 16 ust. 3 ustawy z dnia 31 marca 1977 r. statuujący "z mocy prawa" zmniejszenie renty uzupełniającej, ma to tylko znaczenie, że zwalnia zobowiązanego od wytoczenia powództwa mającego na celu doprowadzenie do obniżenia renty uzupełniającej w związku ze zwiększeniem się dochodów poszkodowanego, gdyż renta ta, chociażby ustalona była wyrokiem, ulega odpowiedniemu obniżeniu z mocy samego przepisu ustawy. Zobowiązany do płacenia renty zakład pracy uprawniony więc jest począwszy od dnia 1.V.1977 r. do wypłacania jej w wysokości o tyle mniejszej, o ile zwiększyła się renta inwalidzka poszkodowanego. W tej części wyrok zasądzający rentę traci moc i nie może być wykonany w drodze przymusowej. Nie wyklucza to jednak ingerencji sądu w razie sporu między stronami co do zakresu zmniejszenia renty, bliższe wyjaśnienie trybu postępowania w tej mierze wykracza jednak poza zgłoszone pytanie. Podkreślić należy, że podwyżki renty inwalidzkiej wynikające z innej podstawy niż art. 2 ustawy z 31 marca 1977 r. nie uprawniają zobowiązanego do zmniejszenia kwoty wypłaconej renty uzupełniającej bez uzyskania orzeczenia sądowego.Odmienna sytuacja istnieje, gdy poszkodowany dochodzi dopiero w drodze procesu renty uzupełniającej. Wtedy art. 16 ust. 3 nie ma zastosowania, gdyż poszkodowany nie "pobiera" jeszcze zwiększonej renty uzupełniającej. Sytuację tę przewiduje natomiast art. 16 ust. 2, stanowiący, że roszczenia zgłoszone przed dniem wejścia w życie ustawy podlegają rozpoznaniu według zasad dotychczasowych, co oznacza, że sąd również po wejściu w życie ustawy władny jest przyznać rentę uzupełniającą, której wysokość ustala według tych kryteriów, jakie stosowane były przed wydaniem ustawy z dnia 31 marca 1977 r. Jednym z elementów wyliczenia renty uzupełniającej jest wysokość pobieranej przez poszkodowanego renty inwalidzkiej, która jako dochód podlega odliczeniu z kwoty utraconych wskutek wypadku lub choroby zawodowej zarobków. Sąd obowiązany jest badać aktualną wysokość renty inwalidzkiej, a skoro z przepisów ustawy z dnia 31 marca 1977 r. już z góry wiadomo o jej zwiększeniu, wzrost ten powinien być uwzględniony w wyliczeniu renty bieżącej (na przyszłość), podobnie jak w praktyce sądów różnicuje się wysokość renty uzupełniającej na lata do 1980 r. w zależności od wzrostu renty inwalidzkiej określonego ustawą z dnia 29 maja 1974 r. - Dz. U. Nr 21, poz. 118.Praktycznie więc biorąc, z uwagi na to, że już w krótkim czasie po wejściu w życie ustawy nowe renty inwalidzkie zostaną przez oddziały Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naliczone, będą istniały warunki do zasądzenia rent bieżących dostosowanych do wysokości pobieranych już przez poszkodowanych rent inwalidzkich: co do ich wysokości sądy powinny zasięgać wywiadów w odpowiednich oddziałach ZUS-u.Podobnie przedstawia się tok postępowania w wypadku wniesionego przed dniem 1.V.1977 r. powództwa o podwyższenie renty uzupełniającej, do czego z reguły podstawą jest powołanie się na wzrost płac. I w tym wypadku, dokonując wyliczenia szkody w postaci utraconych zwiększonych zarobków, Sąd powinien uwzględnić po stronie dochodów podwyższoną zgodnie z art. 2 cyt. ustawy rentę inwalidzką. Często mogą te pozycje równoważyć się, co prowadziłoby do oddalenia powództwa. W takim wypadku pozostawałaby w mocy poprzednio zasądzona (lub ugodzona) renta uzupełniająca, do której zasada z art. 16 ust. 3 nie miałaby zastosowania wobec dokonania już przez sąd kompensaty wzrostu płacy ze wzrostem renty określonym w art. 2 cyt. ustawy. W wypadku jednak oddalenia powództwa z innych przyczyn, np. z powodu nieudowodnienia przez powoda twierdzeń o wzroście płac lub z powodu zrównoważenia wzrostu płac faktem zwiększenia się możliwości zarobkowania powoda wynikłego z poprawy stanu zdrowia, do renty poprzednio zasądzonej będzie miał zastosowanie art. 16 ust. 3 ustawy, poprzez - jak wyżej nadmieniono - zmniejszenie kwoty wypłat przez sam zakład pracy zobowiązany do płacenia renty uzupełniającej. Wzruszenie tej renty przez sąd wchodziłoby w grę tylko w razie wniesienia przez pozwany zakład pracy powództwa wzajemnego o obniżenie renty.Z tych przyczyn na przedstawione pytanie należałoby udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.