V PZP 3/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: prezes Fr. Rusek. Sędziowie: A. Filcek, W. Formański, S. Rejman (sprawozdawca), Z. Stypułkowska, J. Wasilewski, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Marii C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w W. o rentę inwalidzką, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 28 maja 1976 r.:"Czy na podstawie art. 275 kodeksu pracy może być wniesiona rewizja nadzwyczajna od prawomocnego orzeczenia nie kończącego postępowania w sprawie?"powziął następującą uchwałę:Rewizja nadzwyczajna może być wniesiona na podstawie art. 275 k.p. tylko od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Uzasadnienie faktyczneIWątpliwości składu sądzącego powstały na tle wykładni art. 275 k.p., który przewiduje możność wniesienia rewizji nadzwyczajnej "od prawomocnego orzeczenia komisji rozjemczej, komisji odwoławczej do spraw pracy oraz sądu pracy i ubezpieczeń społecznych." Nasuwa się więc pytanie, czy każde prawomocne orzeczenie może być zaskarżone rewizją nadzwyczajną, czy tylko takie, które kończy postępowanie w sprawie. Innymi słowy, czy istnieje merytoryczna, czy tylko redakcyjna różnica pomiędzy treścią art. 275 k.p. a art. 417 § 1 k.p.c.Zagadnienie to wyłoniło się przy rozpoznawaniu rewizji nadzwyczajnej w sprawie o rentę inwalidzką z tytułu zatrudnienia.Trybunał Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z dnia 30 stycznia 1975 r., przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który 5 maja tego roku rozstrzygnął sprawę merytorycznie. Wyrok tego sądu jest ostateczny i nie podlega zaskarżeniu (pkt 2 uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 24.VII.1975 r. V KZP 7/75 - OSNCP 1975, z. 12, poz. 158). Organ rentowy złożył jednak skargę rewizyjną do Trybunału Ubezpieczeń Społecznych (dnia 9.VI.1975 r.), wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz o zatrzymanie jego wykonania. Wobec zniesienia z dniem 1 lipca 1975 r. Trybunału, sprawę przejął Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (art. 84 ustawy z dnia 24 października 1974 r. - Dz. U. Nr 39, poz. 231) i postanowieniem z dnia 15.VIII.1975 r. wstrzymał wykonanie wyroku Sądu Pracy, a następnie w dniu 14 listopada tego roku uchylił ten wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.Obu tym orzeczeniom Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego zarzucił rażące naruszenie przepisów art. 68 i 90 § 4 ustawy o o.s.p. i u.s.IIPrzepisy o rewizji nadzwyczajnej w sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy oraz o świadczenia z ubezpieczenia społecznego, zawarte w kodeksie pracy, nie pokrywają się w pełni z odpowiednimi przepisami kodeksu postępowania cywilnego.Na podstawie tych ostatnich przepisów rewizja nadzwyczajna może być złożona tylko od prawomocnego orzeczenia sądu, kończącego postępowanie w sprawie. Przysługuje więc od wyroku (wyjątek przewidziany jest w § 4 art. 417 k.p.c.), nakazu zapłaty i postanowienia co do istoty sprawy, a także od postanowienia umarzającego postępowanie, odrzucającego pozew oraz przekazującego sprawę innemu organowi według właściwości. Orzeczenie o przekazaniu sprawy innemu organowi, z wyłączeniem sądów powszechnych, zawiera bowiem rozstrzygnięcie analogiczne do odrzucenia pozwu i kończy postępowanie, a tym samym podlega zaskarżeniu rewizją nadzwyczajną (orzeczenie SN z dnia 20.III.1970 r. III PRN 1/1970 - OSNCP 1970, z. 12, poz. 210).Kodeks pracy przewiduje natomiast rewizje nadzwyczajne od prawomocnego orzeczenia komisji rozjemczej, komisji odwoławczej do spraw pracy oraz sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. W myśl zaś przepisów ustawy o o.s.p. i u.s. może być ona wniesiona również od prawomocnego orzeczenia rady nadzorczej oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 96) oraz od orzeczenia Kolejowej Komisji Odwoławczej do spraw emerytalnych (art. 97).Kodeks postępowania cywilnego upoważnia do wnoszenia rewizji nadzwyczajnej trzy podmioty, a kodeks pracy pięć podmiotów.Na podstawie art. 422 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylając orzeczenie sądu pierwszej instancji przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania sądowi właściwemu lub równorzędnemu.W myśl zaś art. 277 § 3 k.p., w razie uchylenia zaskarżonego orzeczenia Sąd Najwyższy może przekazać sprawę do ponownego rozpoznania organowi, który wydał przeczenie, a w przypadku gdy orzeczenie wydała komisja rozjemcza - tej komisji lub sądowi pracy i ubezpieczeń społecznych.Wprawdzie do postępowania wywołanego złożeniem rewizji nadzwyczajnej stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego (art. 277 § 2 k.p.), ale z dniem 1.I.1975 r. znowelizowany został art. 423 k.p.c. (art. 95 ustawy o o.s.p. i u.s.). Paragraf 2 tego artykułu nie ma zastosowania w sprawach o roszczenia pracownika ze stosunku pracy oraz oświadczenia z ubezpieczenia społecznego. W tym ostatnim postępowaniu niedopuszczalne jest tylko zawarcie ugody.Wszystko to jednak nie wskazuje na zmianę przez ustawodawcę funkcji rewizji nadzwyczajnej.IIIPorównanie treści art. 275 k.p. z treścią art. 417 § 1 k.p.c. uwidacznia różnicę w sformułowaniu tych przepisów. W art. 275 k.p. pominięte zostały słowa "kończącego postępowanie w sprawie". Aby więc prawidłowo stosować ten przepis, trzeba dokonać jego wykładni. Analiza znaczenia użytych w nim zwrotów, przy zastosowaniu obowiązujących reguł gramatycznych (wykładnia językowa), okazuje się w tym wypadku niewystarczająca, ponieważ nie usuwa wątpliwości. Trzeba więc sięgnąć do wykładni funkcjonalnej i odpowiedzieć na pytanie, czemu ma służyć przepis art. 275 k.p. oraz jaką rolę w polskim systemie prawnym spełnia rewizja nadzwyczajna.Rewizja nadzwyczajna jest środkiem nadzoru judykacyjnego, mającym zapobiec rażącemu naruszeniu prawa lub prawnie chronionego interesu strony albo uczestnika postępowania. Istotę, charakter i funkcję rewizji nadzwyczajnej wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 25 czerwca 1966 r. - III PPZ 16/66 (OSNCP 1966, z. 12, poz. 205). Rewizja nadzwyczajna może dotyczyć tylko samego przedmiotu żądania, a nie poszczególnych, ubocznych kwestii, które są niezbędne do rozstrzygnięcia sporu. Ponadto nie może ona w żadnej mierze ingerować w postępowanie będące w toku, a tym samym wpływać na kierunek i zakres postępowania.Zgodnie z przepisami procedury cywilnej przysługuje ona od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie (art. 417 § 1 k.p.c.), a według procedury karnej może być wniesiona od prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie sądowe (art. 463 § 1 k.p.k.).Użycie przez ustawodawcę w art. 275 k.p. zwrotu, że od prawomocnego orzeczenia przysługuje rewizja nadzwyczajna wyraża tę samą myśl. Przez orzeczenie prawomocne należy rozumieć takie, które kończy postępowanie i od którego nie przysługuje środek odwoławczy ani inny środek zaskarżenia.Gdyby przyjąć odmienną konstrukcję prawną rewizji nadzwyczajnej w prawie pracy, to wówczas przysługiwałaby ona od każdego prawomocnego postanowienia nie kończącego postępowania w sprawie, dla czynienia bowiem w tym przedmiocie jakiegokolwiek podziału brak jest argumentów. Dopuszczalna byłaby przeto rewizja nadzwyczajna np. od postanowienia w przedmiocie zawieszenia postępowania, przekazania sprawy według właściwości miejscowej, wyłączenia członka składu orzekającego, czy też od postanowienia dotyczącego wyłącznie kosztów postępowania. Powstałby też problem możności zaskarżenia - w drodze rewizji nadzwyczajnej - wyroku uchylającego orzeczenie pierwszej instancji, które choć nie kończy postępowanie jest formalnie prawomocne. To zaś może prowadzić do zbiegu postępowania wywołanego wniesieniem w konkretnej sprawie zwykłego i nadzwyczajnego środka zaskarżenia, a brak jest przepisu, który nakazywałby rozpoznanie w takim przypadku - w pierwszej kolejności - rewizji nadzwyczajnej. Należy również zwrócić uwagę, że przepisu art. 275 k.p. nie stosuje się do orzeczeń Sądu Najwyższego, do których wprost odnosi się art. 417 k.p.c. Nie można też z góry zakładać, że orzeczenie zapadłe po ponownym rozpoznaniu sprawy nie będzie zgodne z prawem.Za udzieloną odpowiedzią przemawia dodatkowo to, że gdyby zamiarem ustawodawcy było odmienne niż w kodeksie postępowania cywilnego unormowanie celu, jakiemu ma służyć rewizja nadzwyczajna, to dałby temu wyraz w uzasadnieniu projektu kodeks pracy, czego jednak nie uczynił. Nie ma też o tym żadnej wzmianki ani w druku sejmowym nr 163, ani w protokołach komisji sejmowych.Właściwa wykładnia art. 275 k.p. prowadzi przeto do wniosku, że rewizja nadzwyczajna, jako nadzwyczajny środek zaskarżenia może być wniesiona tylko wtedy, gdy nie istnieją inne sposoby wzruszenia prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, a orzeczenie to rażąco narusza prawo lub interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.