V PZP 4/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Rusek. Sędziowie: E. Brzeziński, W. Formański, J. Knap, Z. Stypułkowska, T. Szymanek (sprawozdawca), K. Zieliński (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu w dniu 28 października 1976 r. wniosku Prezesa Urzędu Patentowego PRL, skierowanego do Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w świetle art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) jednostka gospodarki uspołecznionej, zobowiązana do wypłaty wynagrodzenia twórcy projektu wynalazczego, może zaliczyć nadpłacone w poszczególnych latach kwoty na poczet następnych części wynagrodzenia za ten sam projekt?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Kwoty wypłacone tytułem wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy nie podlegają zwrotowi z mocy art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272). Wymieniony przepis nie stoi jednak na przeszkodzie zaliczeniu na poczet należnego twórcy wynagrodzenia kwot nadpłaconych w poszczególnych latach za okres stosowania tego projektu. Uzasadnienie faktyczneWątpliwość zawarta w przedstawionym Sądowi Najwyższemu pytaniu prawnym wyłoniła się w związku z treścią art. 102 ust. 1 ustawy o wynalazczości, który traktuje w sposób uprzywilejowany wynagrodzenie należne twórcom pracowniczych projektów wynalazczych. Stanowi on bowiem, że kwoty wypłacone tytułem wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy nie podlegają zwrotowi, chyba że wypłata wynagrodzenia nastąpiła na rzecz osoby działającej w złej wierze albo w wyniku karalnego czynu.Za udzieleniem odpowiedzi twierdzącej na przedstawione pytanie prawne przemawia przede wszystkim charakter wynagrodzenia za pracowniczy wynalazek.Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16.I.1974 r. sygn. II PR 362/73 (OSNCP 1974, z. 9, poz. 160) stwierdził, że wynagrodzenie za pracowniczy wynalazek przewidziane w art. 93 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) i wypłacane na zasadach określonych w art. 94 tej ustawy nie jest świadczeniem okresowym, lecz świadczeniem jednorazowym, wypłacanym częściami, w sposób określony w tej ustawie i w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351). Stwierdzenie to aprobuje Sąd Najwyższy w obecnym powiększonym składzie. Na jednorazowy charakter wynagrodzenia za pracowniczy wynalazek wskazuje w szczególności treść powołanego już wyżej art. 94 ust. 2 ustawy o wynalazczości oraz § 21 i 22 wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów, które na określenie tego wynagrodzenia używają liczby pojedynczej. W przepisach tych więc jest mowa o jednym wynagrodzeniu, którego wypłata z uwagi na specyfikę ustalania jego wysokości w zależności od efektów ekonomicznych, jakie stosowanie projektu wynalazczego przynosi w okresie jego faktycznego stosowania, jednakże nie dłużej niż za okres pierwszych pięciu lat, następuje w rocznych okresach.Za przyjęciem koncepcji jednego świadczenia wynagrodzeniowego przemawia ponadto fakt, że jest ono co do swej górnej wysokości limitowane przez przepis art. 93 ustawy o wynalazczości oraz § 22 wyżej wymienionego rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów.Jednym z celów ustawy o wynalazczości jest niewątpliwie pobudzenie inwencji twórczej pracowników przez stworzenie zachęty do ulepszenia procesów produkcji. Jedną z tych efektywnych form tej zachęty jest system corocznych wypłat twórcom projektów wynalazczych należnego im wynagrodzenia za wynalazek.Z systemu tego nie można jednak wyprowadzić zapatrywania, że wypłacana corocznie część wynagrodzenia twórcy jest samodzielnym wynagrodzeniem, pozbawionym związku z wynagrodzeniem należnym twórcy za cały okres stosowania jego wynalazku. Fakt, że świadczenie może być realizowane w czasie częściami, nie odbiera mu charakteru świadczenia jednorazowego, jeżeli te części składają się na jedną całość, która - gdyby nie było przepisanego ustawą systemu wypłaty - mogłaby być wykonana jednorazowo.Z tych przyczyn - dopóki nie jest definitywnie określona ostateczna wysokość wynagrodzenia za pracowniczy wynalazek i tym samym nie mogło jeszcze nastąpić ostateczne rozliczenie między wierzycielem a dłużnikiem - istnieje zawsze możliwość zaliczenia nadpłaty powstałej w wyniku wypłaty wcześniejszych części wynagrodzenia - błędnie ustalonego - na poczet następnych części wynagrodzenia za ten sam wynalazek.Zaliczenie nadpłaty na poczet następnych części wynagrodzenia nie narusza prawa twórcy wynalazku do wynagrodzenia, gdyż będzie on mógł - po wyczerpaniu trybu administracyjnego - dochodzić należnego mu wynagrodzenia przed sądem powszechnym, jeżeli - jego zdaniem - nadpłata wynagrodzenia za poprzedni okres stosowania wynalazku nie miała miejsca. W tym wypadku na jednostce gospodarki uspołecznionej spoczywać będzie obowiązek wykazania, że nadpłata wynagrodzenia znajduje uzasadnienie w okolicznościach sprawy.Wynagrodzenia wypłaconego za pięć lat stosowania wynalazku tudzież wynagrodzenia zasądzonego prawomocnym wyrokiem sądu jednostka gospodarki uspołecznionej nie może już kwestionować.Za udzieleniem odpowiedzi twierdzącej na powyższe pytanie prawne przemawia ponadto wykładnia gramatyczna, jak i logiczna oraz celowościowa art. 102 ustawy o wynalazczości. Wykładnia gramatyczna tego przepisu pozwala przyjąć, że zawiera on zakaz żądania zwrotu wypłaconych sum twórcom pracowniczych projektów wynalazczych, nie przewiduje natomiast zakazu zaliczania nadpłaconych kwot na poczet późniejszej raty wynagrodzenia za wynalazek.Wykładnia taka chroni w pełni uzasadniony interes twórcy, w żadnym bowiem wypadku nie prowadzi do uszczuplenia należnego mu wynagrodzenia, zarazem zaś uwzględnia usprawiedliwiony interes jednostki gospodarki uspołecznionej, zapewniając możliwość korygowania nienależnie dokonanych częściowych wypłat przez ich zaliczenie na poczet przypadających jeszcze twórcy dalszych części wypłat aż do pełnego zaspokojenia wynagrodzenia.Dopuszczalność wskazanych korektur nie pozostaje w kolizji z wynikającym z art. 102 ustawy o wynalazczości zakazem żądania zwrotu wypłaconych sum twórcom, przestaje ona być aktualna - w związku z tak kategorycznym zakazem - z chwilą wyczerpania częściowych wypłat i definitywnego uregulowania należności twórcy. Z chwilą bowiem końcowej wypłaty wynagrodzenia jednostka gospodarki uspołecznionej zostaje z mocy ustawy pozbawiona możliwości rewindykacji jakichkolwiek części dokonanych wypłat z tytułu wynagrodzenia przysługującego twórcom pracowniczych projektów wynalazczych, chociażby zostały one dokonane nienależnie.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne jak w sentencji uchwały.