I PRN 122/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska, Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), W. Dębicka.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Stanisława C. przeciwko Politechnice (...) w W. o przywrócenie do pracy, na skutek rewizji nadzwyczajnej Centralnej Rady Związków Zawodowych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 4 marca 1977 r.uchyliłzaskarżony wyrok w części dotyczącej okresu wypowiedzenia i przekazał sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu.Uzasadnienie faktyczneOkręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 4.III.1977 r. oddalił odwołanie Stanisława C. od niekorzystnego dla niego orzeczenia Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy. Sąd uznał, że nie znajduje uzasadnienia zarzut o przysługującym wnioskodawcy prawie do 3-miesięcznego okresu wypowiedzenia, gdyż nie zostało udowodnione, aby istniała podstawa do przyjęcia, że rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z przyczyn wymienionych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zaliczania poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę.W rewizji nadzwyczajnej od wymienionego wyroku Centralna Rada Związków Zawodowych wnosi o jego uchylenie w części dotyczącej rozstrzygnięcia w przedmiocie zastosowanego wypowiedzenia umowy o pracę i orzeczenia na rzecz wnioskodawcy stosownego odszkodowania.Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie naruszenia art. 36 § 1 pkt 3 k.p. w związku z § 4 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zaliczania poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę, jak również zarzuca naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 72 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważy, co następuje:I. Rewizja nadzwyczajna nie uzasadnia zarzutu naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 72 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 321).Przepis ten ustanawia ogólną zasadę wyrokowania, w myśl której sąd jest związany w procesie cywilnym żądaniami stron w zakresie granic orzekania. Dlatego sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie.W sprawach rozpoznawanych w trybie przewidzianym w dziale dwunastym kodeksu pracy zagadnienie związania organów rozstrzygających spory pracownicze żądaniami stron zostało uregulowane odrębnie w postępowaniu przed organami I instancji i przed okręgowymi sądami pracy i ubezpieczeń społecznych.W postępowaniu przed organami I instancji reguluje to art. 261 k.p. Przepis ten obowiązuje w postępowaniu przed terenowymi komisjami odwoławczymi do spraw pracy z mocy art. 270 § 1 k.p.Zgodnie z tymi przepisami oraz w związku z § 25 ust. 2 pkt 3 i 4, art. 36, art. 39 ust. 2 i art. 43 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 1974 r. w sprawie komisji rozjemczych oraz komisji odwoławczych do spraw pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r. Nr 31, poz. 183) w postępowaniu przed terenowymi komisjami odwoławczymi do spraw pracy zasada związania komisji żądaniem polega na tym, że komisja jest związana żądaniem pracownika tylko o tyle, o ile ustalony w postępowaniu stan faktyczny nie da podstaw do przyznania na rzecz pracownika należności nie objętej jego wnioskiem albo objętej w mniejszym zakresie; w takiej sytuacji komisja ma obowiązek orzec na korzyść pracownika wychodząc ponad granice wniosku i żądania.W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca przed Terenową Komisją Odwoławczą do Spraw Pracy w odwołaniu nie zgłosił żądania związanego z zastosowanym okresem wypowiedzenia, podnosząc zarzuty odnoszące się do merytorycznej zasadności wypowiedzenia.Komisja prawidłowo objęła jednak zakresem swych rozważań nie tylko okoliczności z art. 45 k.p., ale także z art. 38 i 36 k.p.W postępowaniu przed okręgowymi sądami pracy i ubezpieczeń społecznych ma odpowiednie zastosowanie art. 322 § 1 k.p.c. w związku z art. 72 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, ale ustawa ta w art. 57 samodzielnie uregulowała odstępstwa od zasady związania sądu żądaniem stron. Wykładnia gramatyczna i logiczna tych przepisów prowadzi do wniosku, że w postępowaniu przed okręgowymi sądami pracy i ubezpieczeń społecznych zasada związania sądu żądaniem stron polega na tym, że sąd jest związany żądaniem pracownika o tyle, o ile z tej samej podstawy faktycznej lub prawnej nie wynika obowiązek sądu orzeczenia o roszczeniu, które nie było objęte żądaniem lub gdy było zgłoszone w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania.W zaskarżonym wyroku Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu zastosował przedmiotową zasadę zgodnie z powołanymi przepisami. Sąd objął bowiem swą kontrolą i oceną orzeczenie Komisji zarówno w zakresie objętym żądaniem opartym na art. 45 k.p., jak i w zakresie dotyczącym zastosowanego okresu wypowiedzenia. Sąd więc trafnie uznał, że jeżeli pracownik kwestionuje wypowiedzenie umowy o pracę, to obowiązkiem organów rozstrzygających spór w I i II instancji jest ustalenie i ocena wszystkich istotnych okoliczności związanych z tym wypowiedzeniem, a więc zarówno okoliczności odnoszących się do zasadności wypowiedzenia (art. 45 k.p.), jak i związanych z zachowaniem wymagań formalnoprawnych (art. 30 § 3, art. 38, art. 46 k.p.) oraz z przyjętym okresem wypowiedzenia (art. 36 i art. 49).Pracownik kwestionujący zasadność wypowiedzenia i zgłaszający żądanie z art. 45 k.p. (lub 46 k.p.) zgłasza roszczenie dalej idące niż w przypadku kwestionowania tylko okresu wypowiedzenia. W razie uznania bowiem przez komisję odwoławczą lub sąd pracy zasadności zarzutów pracownika w tym przedmiocie orzeczenia tych organów korzystne dla pracownika (uznające wypowiedzenie za bezskuteczne lub przywracające pracownika do pracy) czynią bezprzedmiotowym (obojętnym) kwestie związane z zastosowanym okresem wypowiedzenia. Jeżeli jednak - jak w rozpoznawanej sprawie - Komisja i Sąd uznały, że brak podstaw do uwzględnienia żądania z art. 45 k.p., to ustalenie prawidłowego okresu wypowiedzenia staje się okolicznością istotną, albowiem w razie przyjęcia przez zakład pracy krótszego okresu wypowiedzenia niż wymagany przepisami, pracownikowi przysługuje roszczenie o wynagrodzenie przewidziane w art. 49 k.p. Przyznanie przez organy rozstrzygające spór pracownika wynagrodzenia za właściwy okres wypowiedzenia - a ściśle: różnicy między tym, co pracownik otrzymał, a co powinien otrzymać - jest uwzględnieniem roszczeń pracownika w mniejszym zakresie niż został zgłoszony.Jak wynika z powyższych rozważań, Sąd Najwyższy nie podzielił zarzutu rewizji nadzwyczajnej odnoszącego się do naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. w związku z art. 72 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu.II. Trafnie jednak rewizja nadzwyczajna wskazuje na rażące sprzeczności ustalonego przez Sąd stanu faktycznego, odnoszącego się do okoliczności, od których zależy długość okresu wypowiedzenia, z zebranymi w sprawie dowodami. Sąd ustalił bowiem, że rozwiązanie umowy o pracę między wnioskodawcą a Zakładami Energetycznymi w W. nastąpiło w dniu 26.IX.1971 r. na zasadzie porozumienia stron, przy czym na okoliczność tę Sąd powołał opinię z dnia 3.II.1971 r. Takiego dowodu w aktach brak.Natomiast w aktach osobowych wnioskodawcy znajdują się dowody stwierdzające, że z dniem 26.IX.1971 r. umowa o pracę została rozwiązana między wnioskodawcą a Zakładem Wykonawstwa Sieci Elektrycznych w W. w związku z porozumieniem między tym zakładem a Przedsiębiorstwem Produkcyjno-Remontowym "E.", w którym wnioskodawca podjął następnego dnia pracę, to jest dnia 27.IX.1971 r. Okoliczność tę stwierdza zaświadczenie z dnia 11.II.1977 r. wydane przez "E." Sąd nie ustosunkował się do tego dowodu. Sąd przyjął także, że nie został udowodniony sposób rozwiązania stosunku pracy między wnioskodawcą a Przedsiębiorstwem Produkcyjno-Remontowym "E." z dniem 29.IV.1972 r., gdyż w świadectwie pracy od tego pracodawcy brak jest wzmianki o sposobie ustania stosunku pracy. Pomijając fakt, że w aktach brak jest i tego dowodu, tj. świadectwa pracy, obowiązkiem Sądu było ustalenie tej okoliczności - jeżeli Sąd uznał ją za istotną - na podstawie innych dowodów. Kodeks pracy w art. 245 pkt 1 nakłada m.in. na sądy pracy i ubezpieczeń społecznych obowiązek dążenia do wszechstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Ten obowiązek nakłada także na sąd art. 55 zd. drugie ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych stwierdzając, że sąd ma obowiązek wszechstronnie wyjaśnić sprawę. Przepisy te zakładają aktywne działanie sądów pracy i ubezpieczeń społecznych w dążeniu do wykrycia prawdy obiektywnej, która jest naczelną zasadą postępowania także przed organami rozstrzygającymi spory pracownicze.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu rażąco naruszył wymienione przepisy, nie wyjaśniając wszystkich istotnych okoliczności sprawy, i sprzecznie z zebranymi dowodami powołał się na brak udowodnienia przez wnioskodawcę, iż rozwiązał on umowę z przyczyn, które pozwalają zaliczyć poprzednie zatrudnienie do okresu, od którego zależy okres wypowiedzenia umowy o pracę. Jeżeli Sąd miał wątpliwości co do wiarygodności zaświadczeń, które znajdują się w aktach sprawy - a tę wiarygodność kwestionował pełnomocnik pozwanego na rozprawie przed Sądem Najwyższym - to powinien te wątpliwości wyjaśnić.Orzeczenie, które wskutek niewyjaśnienia prawdy obiektywnej może pozbawić pracownika należnego mu od pracodawcy wynagrodzenia, narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Dlatego Sąd Najwyższy, w uwzględnieniu wniosku rewizji nadzwyczajnej, uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej okresu wypowiedzenia i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania w uchylonym zakresie Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu, na podstawie art. 422 § 2 k.p.c.III. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd powinien mieć na uwadze, że art. 36 § 4 k.p. ustalając zasadę liczenia okresów zatrudnienia - o których mowa w § 1 pkt 2 i 3 tego przepisu - w jednym zakładzie pracy stosującym wypowiedzenie równocześnie przewidział liczne wyjątki od tej zasady. Wyjątki te wynikają z art. 36 § 4 k.p. i z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zaliczania poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę (Dz. U. Nr 37, poz. 216).Zarzuty wnioskodawcy odnoszące się do zastosowanego wobec niego okresu wypowiedzenia wymagają zbadania głównie w aspekcie § 4 ust. 2 powołanego rozporządzenia, na który powołuje się także rewizja nadzwyczajna. Przepis § 4 ust. 2 rozporządzenia z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zaliczania poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy długość okresu wypowiedzenia umowy o pracę, wymaga jednoczesnego spełnienia dwóch warunków: a) aby okres zatrudnienia poprzedzający zatrudnienie w zakładzie stosującym wypowiedzenie wynosił w kilku zakładach co najmniej dziesięć lat i b) aby zmiana pracy w tym okresie - czyli w okresie poprzedzającym zatrudnienie u pracodawcy stosującego wypowiedzenie - następowała w wyniku porozumienia zakładów pracy lub zalecenia jednostek nadrzędnych albo w okolicznościach określonych w § 1-3.Gdyby się więc okazało, że wnioskodawca zmienił pracę na podstawie porozumienia między zakładami, tj. między Zakładem Wykonawstwa Sieci Elektrycznych w W. a Przedsiębiorstwem Produkcyjno-Remontowym Energetyki "E." w W., to byłyby spełnione warunki tego przepisu, chociażby podjęcie pracy w Politechnice Wrocławskiej nie nastąpiło w wyniku porozumienia między Politechniką a Przedsiębiorstwem "E.". Dlatego błędnie Sąd we Wrocławiu uznał za okoliczność istotną ustalenie faktu odnoszącego się do przyczyny, która spowodowała ustanie stosunku pracy wnioskodawcy z Przedsiębiorstwem Produkcyjno-Remontowym Energetyki "E." w W.Sąd powinien mieć nadto na uwadze, że zmiana pracy w wyniku porozumienia zakładów następuje wówczas, gdy porozumienie to jest połączone z rozwiązaniem stosunku pracy między pracownikiem i dotychczasowym zakładem pracy, co podkreślił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 31.I.1977 r. I PRN 141/76 (OSNCP 1977, z. 8, poz. 177).Z tych przeto względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.