III CRN 207/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki. Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Bronisławy P. o dział spadku po Annie i Antonim małż. P. na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 29 listopada 1973 r.zaskarżone postanowienie, jak również postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 6 kwietnia 1973 r. w części oddalającej rewizje uczestników postępowania oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 21 grudnia 1972 r. i z dnia 23 sierpnia 1973 r. - uchylił i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania (...).Uzasadnienie faktycznePo kilkakrotnym rozpoznaniu sprawy przez Sąd I instancji w wyniku postanowień: Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 21.XII.1972 r. i z dnia 23.VIII.1973 r. oraz Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 6.IV.1973 r. i z dnia 20.XI.1973 r. został dokonany dział spadku pozostałego po Annie P., zmarłej w 1950 r., i po Antonim P., synie Pawła, zmarłym w 1965 r.Wymienione Sądy przyjęły, że w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne o pow. 3,4377 ha oraz działka siedliskowa - miejska, położona w S., o pow. 0,1192 oznaczona nr 445. Gospodarstwo rolne przypadło synowi spadkodawców Antoniemu P. jako jedynemu rolnikowi. Wymieniona działka, uznana przez Sądy za nie wchodzącą do gospodarstwa rolnego ze względu na jej miejski charakter, została podzielona na dwie działki równe co do powierzchni nr 445/1 i 445/2, każda o powierzchni 0,0596 ha. Pierwsza z tych działek została przyznana Antoniemu P. wraz z połową budynku mieszkalnego i budynkami gospodarczymi przez niego wzniesionymi, gdyż on w tej połowie budynku zamieszkuje. Drugą przyznano na współwłasność trzem spadkobiercom: Józefowi, Wacławowi i Bronisławie P., gdyż oni w tej właśnie połowie zamieszkują.Ponadto na rzecz pozostałych spadkobierców, tj. Henryka P., Jadwigi B. i na rzecz Franciszki P. zostały zasądzone spłaty: od Antoniego P. po 16.565 zł, a od innych spadkobierców po 300 zł. Niezależnie od postępowania działowego toczyło się postępowanie administracyjne, w wyniku którego ostateczną decyzją z dnia 6.VIII.1973 r. nadano Antoniemu P. na własność wymienione gospodarstwo rolne (bez działki siedliskowo-miejskiej) na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Organy administracyjne uznały, że gospodarstwo to Antoni P. otrzymał od ojca w roku 1962 na podstawie nieformalnej umowy dożywocia.Wymienione na wstępie postanowienia zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, wniesioną w dniu 10 czerwca 1975 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak to trafnie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej, gospodarstwo pozostałe po rodzicach uczestników postępowania nie może stanowić przedmiotu działu, gdyż z mocy dziedziczenia przeszło ono w całości na Antoniego P. jako jedynego spadkobiercę mającego kwalifikacje rolnicze. Istotne natomiast ma znaczenie, czy działka nr 445 wchodzi w skład tego gospodarstwa. Gdyby bowiem tak było, także ona nie mogłaby być objęta działem. W rewizji nadzwyczajnej trafnie podkreślono, że co do tego istnieją sprzeczne zaświadczenia organów administracyjnych. Jednakże mimo tych sprzeczności dane zawarte w aktach wskazują - choć ostateczne ustalenie w tym zakresie należy do Sądu I instancji - że nie jest to jedynie działka siedliskowa, lecz działka o charakterze mieszkalnym; siedliskowo-mieszkalna. Jest ona bowiem położona na terenie samego miasta, znajduje się na niej duży dom nietypowy dla zabudowań wiejskich, zamieszkały od dawna przez rodziny kilkorga dzieci spadkodawców. Antoni P. ma na niej pewne budynki gospodarcze, ale są one dla niego niewystarczające i musi korzystać z innych pomieszczeń (m.in. z budynku gospodarczego wybudowanego w innym miejscu). Jeżeliby taki był stan faktyczny, trzeba by uznać, że działka ta - na skutek swego przeważającego charakteru działki miejsko-mieszkaniowej - nie stanowi składnika gospodarstwa rolnego. Takie też stanowisko zajął organ administracyjny, który orzekł o przyznaniu gospodarstwa rolnego Antoniemu P., skoro orzeczeniem swym nie objął działki nr 445.Trzeba dodać, że ze społecznego punktu widzenia taki wynik byłby najbardziej pożądany, odmienna bowiem wykładnia prowadziłaby do pozbawienia prawa do mieszkania kilku rodzin.Jeżeli Sąd I instancji uzna, że działka nr 445 nie należy do spadkowego gospodarstwa, aktualny stanie się dalszy problem poruszony w rewizji nadzwyczajnej, a streszczający się w pytaniu, czy co do udziału Antoniego P. w tej działce jako jednego ze spadkobierców ogólnych, a zarazem jako spadkobiercy gospodarstwa rolnego, ma zastosowanie art. 1079 k.c., tzn. czy można jego udział w gospodarstwie rolnym zaliczyć na poczet jego udziału w całości spadku. Jak trafnie podkreślono w rewizji nadzwyczajnej, zależy to od oceny, w jakim trybie Antoni P. nabył własność gospodarstwa rolnego. Gdyby przyjąć, że stało się to - jak opiewa orzeczenie administracyjne - z mocy ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, zaliczenie udziału nie wchodziłoby w rachubę, gdyż Antoni P. nie uzyskałby własności gospodarstwa na podstawie przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, wiążąca przy tym byłaby dla sądu ocena organu administracyjnego, że chodziło o nabycie nieodpłatne. Stanowiska tego nie można jednak przyjąć, gdyż Antoni P. stał się właścicielem gospodarstwa rolnego, o które chodzi w sprawie, na kilka lat przed 4.XI.1971 r., tj. przed dniem wejścia w życie wymienionej ustawy. Odziedziczył je bowiem w 1965 r. Orzeczenie administracyjne, będące w tym stanie rzeczy omyłkowym przyznaniem Antoniemu P. tytułu własności do jego własnego gospodarstwa, nie jest wprawdzie nieważne, ale nie może przekreślić faktu wcześniejszego nabycia przez Antoniego P. gospodarstwa rolnego z mocy przepisów o spadkobraniu.Jeżeli zaś tak jest i skoro Antoni P. otrzymał w trybie dziedziczenia gospodarstwa rolnego znaczny majątek, jego udział w tym gospodarstwie zalicza się na poczet udziału w działce nr 445 (oczywiście, jeśli Sąd I instancji uzna, że nie wchodzi ona do gospodarstwa rolnego).Należy zresztą zauważyć, że w ostatecznym wyniku różnica między obydwoma wyżej opisanymi ewentualnościami jest niewielka. W razie bowiem przyjęcia, że art. 1079 k.c. nie ma zastosowania w sprawie, Antoni P. musiałby z tytułu spłaty należnej od niego z tej racji, że otrzymuje połowę działki nr 445, uiścić wartość tej połowy (około 35.000 zł) minus swój udział w działce (około 10.000 zł), a więc około 25.000 zł. Przy przyjęciu natomiast, że jego udział w gospodarstwie rolnym zalicza się na udział w działce nr 445, będzie musiał zapłacić z tytułu spłat około 10.000 zł więcej. Tu trzeba dodać, że rozliczenie Sądu Wojewódzkiego jest inne, jednakże z uzasadnienia jego wyroku nie wynika, jak Sąd Wojewódzki do tego rozliczenia doszedł.Trafnie rewizja nadzwyczajna dalej zarzuca, że Sądy obydwu instancji nie zajęły się kwestią, czy taki podział działki nr 445, jaki został przyjęty w zaskarżonych orzeczeniach, jest możliwy. W szczególności z uzasadnień tych orzeczeń nie wynika, czy Sądy miały na uwadze utrwalony w orzecznictwie pogląd, że podział pionowy budynku powinien być dokonany według ścian działowych (możliwe są tu pewne przeróbki) z ewentualnym ustanowieniem służebności przechodu przez sień należącą do jednej z nowych nieruchomości, a także że według tego podziału powinna być dzielona sama działka. Do tego ostatniego stanowiska trzeba jednak dodać, że gdyby podziału budynku na dwie części nie dało się zsynchronizować z podziałem działki, na jaki wyrażają zgodę organy administracyjne (art. 18 ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach - Dz. U. Nr 27, poz. 192), jeden z nowo powstałych budynków mógłby się częściowo znajdować na nieruchomości sąsiedniej. W takim jednak wypadku sąd musiałby nieruchomość tę obciążyć służebnością budynkową (analogiczną do przewidzianej w art. 151 k.c.) na rzecz właściciela drugiej nieruchomości (art. 212 § 1 k.c.).Z powyższych przyczyn rewizja nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie. Należy dodać, że uwzględnieniu jej nie stoi na przeszkodzie upływ 6-miesięcznego terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c., gdyż naruszenie zasad dziedziczenia gospodarstw rolnych jest równoznaczne w sprawie niniejszej z naruszeniem interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Z powyższych zasad Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.