I KRN 2/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Fornalik. Sędziowie: L. Jax (sprawozdawca), R. Staszkiewicz.Prokurator Prokuratury Generalnej: Z. Ramos.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Mariana P., skazanego z art. 266 § 4 i art. 18 § 1 k.k. w związku z art. 266 § 1 k.k., z powodu rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na korzyść skazanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 1972 r. oraz wyroku Sądu Powiatowego w Otwocku z dnia 27 października 1971 r.rewizję nadzwyczajną oddalił (...).Uzasadnienie faktyczneZ uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej słusznie wskazano na ścisły związek istniejący między zasadą wyrażoną w art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k., według której naczelnym celem postępowania karnego w każdej sprawie jest dokonanie ustaleń faktycznych odpowiadających prawdzie, a koniecznością dbałości o to, aby rozprawa sądowa została przeprowadzona we właściwej, kulturalnej i spokojnej atmosferze.Osiągnięcie sformułowanego w wyżej wymienionym przepisie celu postępowania powinna służyć w szczególności zasada kontradyktoryjności postępowania karnego.Pełna realizacja tejże zasady w postępowaniu jurysdykcyjnym wymaga zapewnienia z jednej strony równouprawnienia stron, z drugiej zaś - dbałości o kulturę ogólną rozprawy sądowej. Wymaganie to oznacza między innymi potrzebę przeprowadzenia rozprawy w atmosferze powagi, spokoju, rzeczowości oraz szacunku dla stron i innych osób uczestniczących w rozprawie. Jedynie bowiem rozprawa sądowa przeprowadzona w takiej atmosferze budzi przekonanie o tym, że sąd przestrzega zasad wynikających z art. 3 k.p.k., a w szczególności dąży do ustalenia prawdy obiektywnej i opierając się jedynie na tej prawdzie feruje swoje wyroki, to zaś z kolei nie tylko ma istotne znaczenie w dziedzinie oddziaływania społecznego, lecz także - pozytywnie wpływając na uczestników procesu - ułatwia dokonanie zgodnych z prawdą ustaleń faktycznych.Nie można także odmówić słuszności tym twierdzeniom rewizji, które - na postawie fragmentów protokołu rozprawy głównej w sądzie pierwszej instancji - wskazują na to, że w niniejszej sprawie atmosfera na sali sądowej nie w pełni odpowiadała wyżej wskazanym wymaganiom. Stan nerwowości i napięcia wprowadziło zwłaszcza zachowanie się prokuratora o czym świadczy między innymi to, że sąd z urzędu stwierdził, iż pytania stawiane przez oskarżyciela osobom przesłuchiwanym są zadawane "w sposób bardzo nerwowy" oraz iż oskarżyciel przeszkadzał sądowi w toku dyktowania zeznań świadków do protokołu.Mimo słuszności powyższych stwierdzeń zawartych w rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy rewizji tej nie uwzględnił i orzekł o jej oddaleniu (art. 473 k.p.k.), a to z przyczyn następujących:Rewizja nadzwyczajna podnosi zarzut obrazy przepisów postępowania, a w szczególności art. 2 § 1 pkt 2, art. 157 § 1 oraz art. 313 § 1 k.p.k., twierdząc, że naruszenie tych przepisów mogło ograniczyć możność swobodnych wypowiedzi osób przesłuchiwanych i w związku z tym wpływać na treść wyroków.Skuteczność zatem tej rewizji (art. 387 pkt 2 w związku z art. 462 k.p.k.) zależna jest od stwierdzenia, czy rzeczywiście istnieją podstawy do przyjęcia, że:a) w toku postępowania zostały naruszone przepisy prawa procesowego,b) ewentualna obraza przepisów postępowania mogła mieć w konkretnej sprawie i w konkretnych okolicznościach wpływ na treść wyroków.W orzecznictwie można spotkać pogląd (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1971 r., OSNKW 1972, z. 7-8, poz. 117), że ze względu na ogólny, określający tylko cele postępowania karnego, charakter art. 2 § 1 k.p.k. zarzut obrazy tego przepisu nie może stanowić podstawy rewizyjnej. Przyjmując nawet, że zarzut naruszenia wyżej wymienionego przepisu może stanowić podstawę rewizyjną w tych wypadkach, gdy wiąże się z zarzutem obrazy innych jeszcze przepisów, zamieszczonych w różnych działach kodeksu (tak właśnie sformułowano zarzut rewizji nadzwyczajnej w niniejszej sprawie), lub też z zarzutem błędu w ustaleniach faktycznych (art. 387 pkt 3 k.p.k.), niemniej jednak konieczne jest przede wszystkim rozważenie, czy istnieją podstawy do stwierdzenia, że w toku postępowania sądowego doszło do naruszenia innych (szczegółowych) przepisów, których obrazę (w powiązaniu z art. 2 § 1 k.p.k.) rewizja zarzuca.Otóż za nieprzekonujące należy uznać twierdzenie rewizji nadzwyczajnej, że w toku rozprawy głównej doszło do naruszenia art. 313 § 1 k.p.k. Rewizja zresztą nie wskazuje na konkretne uchybienia przewodniczącego sądu w zakresie kierowania rozprawą i czuwania nad jej przebiegiem. Sam fakt zaś, że w protokole rozprawy zamieszczone zostały uwagi wskazujące na niewłaściwą formę wystąpień prokuratora (na które to fragmenty protokołu powołuje się rewizja), świadczy o tym, że przewodniczący reagował na te niewłaściwości. Zamieszczenie bowiem odpowiednich wzmianek w protokole rozprawy trzeba uznać za równoznaczne ze zwróceniem uwagi prokuratorowi na niedopuszczalność wypowiedzi nieodpowiednich, a nawet obraźliwych dla uczestników procesu ("niech pani zacznie logicznie myśleć"), które mogą stwarzać wrażenie wywierania presji ("proszę się zastanowić, oskarżony wie, jak potrafię pytać") albo też sugerować ocenę zeznań świadków w czasie trwającego przewodu sądowego ("świadek zeznaje fałszywie"). Nietrafnie też rewizja powołuje na poparcie tezy o niewłaściwości prowadzenia rozprawy rzekomo pytanie sędziego-ławnika do przewodniczącego składu sądzącego: "kto tu przewodniczy, sąd czy prokurator".W rzeczywistości bowiem nie chodziło w danym wypadku o "pytanie" jako wyraz wątpliwości wywołanej niewłaściwym prowadzeniem rozprawy przez przewodniczącego, lecz - jak wynika z protokołu - była to uwaga sędziego-ławnika, stanowiąca wyraz solidarności ze stanowiskiem przewodniczącego, który w tym momencie zareagował na to, że prokurator "przerwał sądowi, zabierał głos bez jego udzielenia", w związku z czym przewodniczący zwrócił się do oskarżyciela z prośbą, aby prowadzić niniejsze postępowanie zgodnie z przepisami procedury, po udzieleniu głosu oraz w spokojnej atmosferze. Zresztą - co także należy podkreślić - uwagi przewodniczącego i jego wysiłki dla uspokojenia atmosfery na sali sądowej okazały się skuteczne, skoro oskarżyciel publiczny następnie oświadczył, że "uwagi sądu co do nerwowej atmosfery procesu przyjmuje", tłumacząc się tym, że niewątpliwy wpływ na wytworzenie nerwowej atmosfery w toku procesu miał fakt, iż osoby zeznające zmieniały zeznania, uchylały się od odpowiedzi itp.Takie wytłumaczenie niewłaściwej formy wystąpień prokuratora oczywiście nie jest przekonujące, gdyż - jak zresztą słusznie podkreślono w rewizji nadzwyczajnej - na wypadek trudności spowodowanych np. składaniem odmiennych niż poprzednio lub sprzecznych zeznań lub wyjaśnień kodeks postępowania karnego przewiduje odpowiednie rozwiązanie procesowe. Niemniej jednak istotny jest nie sposób tłumaczenia się przez prokuratora, lecz to, że w konkretnej sytuacji przewodniczący rozprawy spełnił swe obowiązki wynikające z art. 313 § 1 k.p.k. Zarzut zatem rewizji nadzwyczajnej w tym zakresie nie jest przekonujący.To samo zresztą odnosi się do dalszego zarzutu dotyczącego naruszenia art. 157 § 1 k.p.k. Zarzut ten rewizja opiera na wniosku, że nerwowa atmosfera procesu mogła ograniczać możność swobodnego wypowiadania się osób przesłuchiwanych.Nie negując słuszności takiej ogólnej tezy, należy jednak stwierdzić, że materiał - jakim dysponuje Sąd Najwyższy - w postaci protokołów z rozprawy nie daje podstaw do przyjęcia, iż w konkretnej sprawie omówiona już wyżej atmosfera miała wpływ bądź na treść wyjaśnień oskarżonego, bądź zeznań świadków.Zarówno bowiem oskarżony, jak i ci spośród świadków, którzy w toku rozprawy zeznawali inaczej niż poprzednio, konsekwentnie obstawali przy nowej wersji niektórych zdarzeń faktycznych. Skoro zresztą - jak już wyżej zostało omówione - nie można dopatrzyć się istotnych uchybień w sposobie prowadzenia rozprawy przez przewodniczącego, to fakt, że jedna ze stron zachowywała się w toku rozprawy w sposób niewłaściwy, zakłócając jej przebieg, a w szczególności utrudniała świadkom swobodne wypowiedzi, nie może chyba być uznany za podstawę stwierdzenia, iż nastąpiło naruszenie przepisów kodeksu postępowania karnego mogące powodować konieczność uchylenia wyroku.Zresztą gdyby nawet przyjąć, że w omawianej sprawie postawa przewodniczącego na rozprawie nie była dostatecznie stanowcza, to i wówczas do uchylenia wyroku nie wystarczy ogólna możliwość oddziaływania "warunków zakłócających porządek rozprawy głównej" na treść wyroku.Zachodzi bowiem potrzeba wykazania na podstawie realiów danej sprawy możliwości wpływu konkretnych uchybień procesowych na treść orzeczenia. Skoro jednak - jak wynika z protokołów rozprawy w niniejszej sprawie - mimo nerwowej atmosfery oskarżony brał czynny udział w rozprawie, wypowiadał się obszernie co do treści postawionych mu zarzutów oraz składał uzupełniające wyjaśnienia w związku z zeznaniami świadków i okazywanymi dowodami, skoro również - jak wyżej podkreślono - świadkowie konsekwentnie obstawali przy swych zeznaniach, aczkolwiek były to niejednokrotnie wersje całkowicie odmienne od przedstawionych w protokołach sporządzonych w postępowaniu przygotowawczym, to brak podstaw do przyjęcia, że wspomniane "warunki zakłócające porządek rozprawy" mogły mieć w niniejszej sprawie wpływ na treść wyroku lub ograniczać oskarżonego w jego prawie do obrony. Należy zresztą podkreślić, że incydenty wywołane niewłaściwą formą wystąpień prokuratora zdarzały się tylko w niektórych fragmentach czterodniowej rozprawy (głównie w dniu 8 października 1971 r.) i dotyczyły tylko niektórych osób (...).