III CZP 94/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski. Sędziowie: K. Piasecki, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Juliana G. z udziałem Stefana G., Eleonory B., Ireny M., Jadwigi G. o dział spadku po Janie i Agnieszce małżonkach G., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 31 października 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy i w jakim zakresie, poza wypadkiem przewidzianym w art. 9 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), wiąże sąd prawomocna decyzja organu władzy administracyjnej, stwierdzająca nieodpłatne nabycie nieruchomości rolnej przez samoistnego posiadacza w ramach cytowanej ustawy - w odniesieniu do rozrachunków spadkowych pomiędzy spadkobiercami w sprawie o dział spadku?2) W razie negatywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie - czy i w jakim zakresie w sprawach o dział spadku należy stosować: a) odpowiednio uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1969 r. III CZP 12/69 (OSNCP 1970, z. 3, poz. 39) zawierającą wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne oraz b) odpowiednio przepisy art. 1040 i 1042 k.c. co do zaliczeń na schedy spadkowe poszczególnych spadkobierców wartości spadkowych nieruchomości rolnych, które stały się własnością tych spadkobierców nieodpłatnie na mocy prawomocnych decyzji organu władzy administracyjnej w ramach ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250)?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Decyzja właściwego do spraw rolnych organu prezydium powiatowej rady narodowej bądź też decyzja właściwej komisji do spraw uwłaszczenia, stwierdzająca - na podstawie art. 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) - nieodpłatne nabycie poszczególnych części nieruchomości spadkowej przez poszczególnych spadkobierców jako samoistnych posiadaczy tych części, wyłącza dopuszczalność orzekania w sądowym postępowaniu o dział spadku o spłatach i dopłatach z tytułu dziedziczenia tej nieruchomości. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 4.X.1971 r. Sąd Powiatowy dokonał działu spadku po Janie i Agnieszce małżonkach G. w ten sposób, że cały majątek spadkowy, obejmujący ogółem 8 ha 7 arów gruntu wraz z zabudowaniami i studnią, przyznał na wyłączną własność spadkobiercy Julianowi G., od którego zasądził spłaty na rzecz pozostałych spadkobierców, tj. Stefana G., Eleonory B., Ireny M. i Jadwigi G. Sąd ustalił, że poszczególni spadkobiercy objęli w posiadanie faktycznie wydzielone części spadkowej nieruchomości, przy czym Stefan G. objął swoją część jeszcze za życia spadkobierców w 1938 r., a pozostali spadkobiercy - za życia spadkodawczyni w 1963 r., doszedł jednak do wniosku, że podział gospodarstwa w naturze jest prawnie niedopuszczalny, wobec czego należy je przyznać w całości wnioskodawcy Julianowi G., jako dającemu najlepsze gwarancje prawidłowego gospodarowania.W toku postępowania rewizyjnego, wszczętego na skutek rewizji pozostałych uczestników postępowania, Sąd Wojewódzki - na podstawie art. 14 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) - zawiesił postępowanie.Powiatowa Komisja do Spraw Uwłaszczenia przy Prezydium PRN w O. na podstawie art. 1 ust. 2 cyt. ustawy stwierdziła nieodpłatne nabycie przez poszczególnych spadkobierców posiadanych przez nich części nieruchomości spadkowej w wydanych im w dniu 5.V.1972 r. aktach własności ziemi. Decyzja tej Komisji została utrzymana w mocy przez Wojewódzką Komisję do Spraw Uwłaszczenia.Po podjęciu zawieszonego postępowania Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne przytoczone na wstępie niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pytania przedstawione przez Sąd Wojewódzki zmierzają do wyjaśnienia całokształtu zagadnień dotyczących wpływu decyzji, stwierdzającej nabycie przez spadkobierców gruntów spadkowych z mocy art. 1 cytowanej ustawy, na stosunki prawne wynikające ze wspólności majątku spadkowego. Udzielenie odpowiedzi na tak szeroko i ogólnie sformułowane pytania nie było możliwe, Sąd Najwyższy bowiem w trybie art. 391 k.p.c. może rozstrzygnąć jedynie takie zagadnienia prawne, które wyłaniają się przy rozpoznawaniu rewizji, tzn. zagadnienia, których wyjaśnienie jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy przez sąd rewizyjny na skutek złożonej rewizji. Z tego też względu Sąd Najwyższy ograniczył udzieloną odpowiedź do tych zagadnień, które wiążą się ze stanem faktycznym rozpoznawanej sprawy i mogą mieć znaczenie przy rozpoznawaniu rewizji przez Sąd Wojewódzki.Z protokołu rozprawy rewizyjnej z dnia 17.X.1972 r. oraz z uzasadnienia postanowienia Sądu Wojewódzkiego wynika, że większość uczestników postępowania domaga się rozliczenia z wartości poszczególnych części nieruchomości spadkowej, przypadłych poszczególnym spadkobiercom w wyniku uwłaszczenia, dlatego że części te przedstawiają różną wartość, zwłaszcza szczególną wartość przedstawia część Juliana G., na której znajdują się budynki spadkowe. W związku z tym istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest zagadnienie, czy w sytuacji, w której wszystkie grunty spadkowe stały się przedmiotem uwłaszczenia na rzecz poszczególnych spadkobierców, w decyzji zaś o uwłaszczeniu stwierdzono nieodpłatne nabycie tych gruntów, dopuszczalne jest w sądowym postępowaniu działowym rozliczenie tych spadkobierców z różnicy wartości działek nabytych przez nich z mocy samego prawa na podstawie art. 1 omawianej ustawy. Na tak sformułowane pytanie należy odpowiedzieć przecząco.Przepisy art. 5 i 6 cyt. ustawy określają, w jakich wypadkach nabycie nieruchomości przez samoistnego posiadacza następuje nieodpłatnie, oraz wymieniają sytuacje, w których dotychczasowemu właścicielowi - lub jego spadkobiercom - przysługują spłaty. Orzekanie jednak zarówno co do samej zasady odpłatności, jak i co do wysokości, sposobu i terminu uiszczenia spłat zostało wyłączone z drogi sądowej, w myśl bowiem art. 12 ust. 2 ustawy orzekanie w tej materii należy do wymienionych w tym artykule organów administracyjnych. W konsekwencji stwierdzenie przez właściwy organ administracyjny nieodpłatnego nabycia przez poszczególnych spadkobierców jako samoistnych posiadaczy własności określonych działek, wchodzących w skład nieruchomości spadkowej, z których każda przedstawia różną wartość, wyłącza możliwość wyrównania między spadkobiercami w sądowym postępowaniu działowym różnicy wartości w drodze stosownych dopłat. Zasada ta odnosi się nie tylko do wartości gruntu, lecz również do znajdujących się na gruncie budynków, budynki te bowiem, jako część składowa (art. 47 i 48 k.c.), stały się własnością tego spadkobiercy, na rzecz którego w decyzji administracyjnej stwierdzono nabycie zabudowanej działki. Z unormowania tego wynika zatem, że w sytuacji gdy wskutek zastosowania art. 1 ustawy wszystkie nieruchomości spadkowe (zabudowane lub nie zabudowane) stały się własnością jednego lub kilku spadkobierców, brak jest podstawy do orzeczenia w postępowaniu działowym o obowiązku dokonania przez spadkobierców z tytułu takiego nabycia spłat lub dopłat stosownie do wysokości udziałów spadkowych, przysługujących poszczególnym spadkobiercom według przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych.Wykładni takiej nie podważa treść art. 9 ustawy, według którego nabycie z mocy tej ustawy własności nieruchomości, objętej w posiadanie na podstawie nieformalnej umowy darowizny, nie narusza przepisów kodeksu cywilnego o zaliczaniu darowizn na poczet schedy spadkowej. Przepis ten bowiem oznacza tylko to, że w sytuacji gdy poza gruntami, które stały się przedmiotem uwłaszczenia, pozostał inny jeszcze majątek spadkowy, nie objęty uwłaszczeniem (co zresztą w niniejszej sprawie nie zachodzi), w szczególności inne grunty, nie objęte dyspozycją przepisów o uwłaszczeniu, inwentarz żywy i martwy lub majątek nie wchodzący w skład gospodarstwa rolnego, to przy podziale tego majątku spadkobierca uwłaszczony gruntami, otrzymanymi na podstawie nieformalnej darowizny, nie będzie w nim partycypować, jeżeli wartość gruntu uwłaszczonego przekroczyła wartość przysługującej mu schedy spadkowej. I w tym jednak wypadku omawiany spadkobierca nie miałby obowiązku dopłaty pozostałym spadkobiercom nadwyżki wartości uwłaszczonych gruntów ponad wartość udziału spadkowego, przeszkodą w tym bowiem byłaby zasada wyrażona w przepisie art. 1040 k.c., do którego to przepisu wspomniany art. 9 ustawy wyraźnie odsyła. Podsumowując powyższe wywody, stwierdzić należy niedopuszczalność dokonywania między spadkobiercami w postępowaniu działowym rozliczeń z tytułu dziedziczenia przez nich nieruchomości, która stała się przedmiotem uwłaszczenia.Ustawa z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych wyłącza spod działania przepisów o dziale spadku nieruchomości będące przedmiotem uwłaszczenia, czyni to jednak tylko w takim zakresie, jaki jest niezbędny do zrealizowania celu gospodarczego ustawy, tzn. uporządkowania stosunków własnościowych gospodarstw rolnych. Ograniczenie to oczywiście nie wyłącza stosowania innych przepisów o dziale spadku, w szczególności możliwości dokonania przez sąd w postępowaniu działowym rozliczenia między spadkobiercami z tytułu spłaconych długów spadkowych (art. 686 k.p.c.). Rozliczenie takie może dotyczyć nie tylko długów spadkowych w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz również kosztów pogrzebu spadkodawcy, o które chodzi w niniejszej sprawie, a które stosownie do art. 922 § 3 k.c. należą do długów spadkowych.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 391 k.p.c., udzielił odpowiedzi w zakresie potrzebnym do rozpoznania rewizji - jak w sentencji uchwały.