I CR 1410/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN G. Bieniek.Sędziowie: SN J. Suchecki (sprawozdawca), SW W. Czajkowska.Protokolant: J. Krajewska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 1990 r. sprawy z powództwa Jadwigi G. i Reginy G. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Dzielnicowemu w W. o ustalenie na skutek rewizji powódek od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 27 lipca 1989 r.1)zmienia zaskarżony wyrok i ustala, że oświadczenie pozwanego Skarbu Państwa - Urzędu Dzielnicowego w W., złożone w dniu 9 marca 1989 r. w Państwowym Biurze Notarialnym w W. nr aktu A II 502/89 o skorzystaniu z prawa pierwokupu w stosunku do nieruchomości w W. przy ul. A. pow. 4.535 m2 mającej urządzoną w tymże Biurze księgę wieczystą Kw. Nr 993 jest bezskuteczne,2)zasądza od pozwanego na rzecz powódek kwotę 380.000 zł (trzysta osiemdziesiąt tysięcy zł) tytułem zwrotu kosztów procesu za obie instancje.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki oddalił powództwo o ustalenie nieważności oświadczenia o skorzystaniu z prawa pierwokupu w stosunku do nieruchomości zbytej przez powódki warunkowo osobom trzecim.Sąd ten ustalił, że o treści warunkowej umowy sprzedaży pozwany został powiadomiony w dniu 2 stycznia 1989 r., a w dniu 9 marca złożył przedmiotowe oświadczenie, powiadamiając o nim powódki pismem z dnia 29 marca 1989 r. Pismo to zostało awizowane powódce Jadwidze G., działającej jako pełnomocnik powódki Reginy G., w dniu 31 marca 1989 r. i powtórnie w dniu 10 kwietnia.W tej sytuacji Sąd Wojewódzki przyjął, że termin wykonania prawa pierwokupu został zachowany, gdyż już w dniu 31 marca 1989 r. powódki mogły zapoznać się z treścią oświadczenia woli pozwanego w tym względzie, przy czym wyraźnie stwierdził, iż ma tu zastosowanie tzw. teoria doręczenia wyrażona w art. 61 k.c.Wyrok powyższy powódki zaskarżyły rewizją z wnioskiem o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Rewizja - nie kwestionując przytoczonych wyżej ustaleń faktycznych - zarzuca przede wszystkim błędną wykładnię art. 84 ust. 3 ustawy z dnia 29.IV.1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, gdyż - zdaniem rewidujących - sformułowanie tego przepisu świadczy o zaostrzeniu kryteriów skuteczności powiadomienia sprzedawcy w stosunku do reguły ogólnej z art. 61 k.c.Zarzuca również brak stosownego powiadomienia powódki R.G., zaprzeczając, by w zakresie udzielonego J.G. pełnomocnictwa do zbycia nieruchomości mieściło się także upoważnienie do przyjęcia oświadczenia pozwanego o skorzystaniu z prawa pierwokupu. Rewizja wskazuje też zasadę doręczenia pism sądowych jako stosowną także przy doręczeniach takich, jak w sprawie niniejszej. Nadto zarzuca brak rozważenia sprawy w aspekcie zasad współżycia społecznego - art. 5 k.c. Nieruchomość bowiem jest działką budowlaną, którą pozwany ma zamiar przekazać innej osobie dla takiego samego wykorzystania, jakie planują kontrahenci powódek.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wykonanie prawa pierwokupu następuje przez złożenie przewidzianego w art. 84 ust. 3 wymienionej ustawy z dnia 29.IV.1985 r. oświadczenia właściwego organu państwowego i z chwilą dojścia tego oświadczenia do wiadomości sprzedawcy, co powinno nastąpić przed upływem trzymiesięcznego terminu, określonego w ust. 1 tegoż artykułu. Skuteczne - w rozumieniu art. 84 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74) - powiadomienie sprzedawcy o wykonaniu prawa pierwokupu następuje z chwilą, gdy doszło do niego w taki sposób, by mógł on zapoznać się z jego treścią (art. 61 k.c.). Gdyby ustawodawca zamierzał tu odstąpić od ogólnie przyjętej w art. 61 k.c. zasady składania oświadczeń woli innym osobom i zdecydował ustanowić wyłącznie dla potrzeb pierwokupu nie spotykaną poza tym regułę rzeczywistego zapoznania się adresata z treścią przesyłki - takie odmienne rozwiązanie byłoby niewątpliwie sprecyzowane w ustawie w sposób wyraźny i jednoznaczny, tym bardziej że, jak trafnie zauważa Sąd Wojewódzki, przyjęcie zasady innej niż zawartej w art. 61 k.c. prowadziłoby do poważnych utrudnień w obrocie. Nie jest również uzasadniony zarzut rewizji dotyczący braku powiadomienia powódki R.G. Bezspornie udzieliła ona powódce J.G. pełnomocnictwa do zbycia udziału w przedmiotowej nieruchomości, a pełnomocnictwo takie obejmuje upoważnienie do przyjęcia oświadczenia o skorzystaniu przez Skarb Państwa z prawa pierwokupu (vide - uchwała SN z dnia 22.X.1970 r., III CZP 64/70 - OSN 5/1971, poz. 77).Mimo to jednak rewizję należało uwzględnić, gdyż bezsporne istotne okoliczności faktyczne sprawy wskazują na uchybienie terminu z art. 84 ust. 1 cyt. ustawy z dnia 29.IV.1985 r. nawet przy przyjęciu zasady powiadomienia sprzedawcy takiej, jak wyżej wskazano, tj. skutecznego z chwilą tylko możliwości zapoznania się z treścią powiadomienia.Jeżeli - tak jak w sprawie niniejszej - zawiadomienie o oświadczeniu w przedmiocie skorzystania z prawa pierwokupu wysłano pocztą i zostało ono awizowane po raz pierwszy w dni 31.III.1989 r., a następnie w dniu 10.IV.1989 r. (i w tym dniu faktycznie doręczone) to rozważenia wymaga w jakim dniu adresat tak doręczonej przesyłki mógł realnie zapoznać się z jej treścią stosownie do przedstawionej wyżej zasady.Zdaniom Sądu Najwyższego, jeżeli treść oświadczenia woli składanego innej osobie zawarta jest w piśmie przesłanym pocztą, a przesyłka - wobec niemożności doręczenia - pozostawiona zostanie w urzędzie pocztowym z powiadomieniem o tym adresata, dojście oświadczenia do wiadomości tej osoby w rozumieniu art. 61 k.c. następuje z chwilą doręczenia pisma w dniu przyjętym analogicznie do daty doręczenia pisma sądowego w trybie art. 139 § 1 k.p.c. Wykładnia tego przepisu zawarta jest w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1971 r., III CZP 1O/71 (OSN 11/1971, poz. 187) i - pomijając rozważania dotyczące wyłącznie doręczenia pism sądowych - zawiera uwagi ogólniejszej natury, mogące mieć zastosowanie także do prawidłowej wykładni art. 61 k.c.W szczególności chodzi tu o wskazanie zasadniczego celu doręczenia, tj. by odbiorca faktycznie pismo otrzymał i zapoznał się z jego treścią oraz tego, że jeżeli adresat może w określonym czasie pobrać złożoną w urzędzie pocztowym korespondencję, to nie można przyjąć daty doręczenia innej niż faktycznego odbioru, jeżeli mieści się ona w czasie do tego przeznaczonym. Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że już dzień awizowania przesyłki, tj. 31.III.1989 r., był dniem, w którym powódki mogły zapoznać się z jej treścią, nie jest trafny jako sprzeczny z powyższą wykładnią. Dodatkowo zauważyć tu należy, że w doktrynie utrwalony jest słuszny pogląd, stosownie do którego zachowanie się kontrahenta stosunku cywilnoprawnego uniemożliwiające faktyczne doręczenie mu pisma, zawierającego wymagane w danej sprawie oświadczenie woli, w tym zwłaszcza dłuższa nieobecność we wskazanym miejscu zamieszkania, uzasadnia z reguły uznanie możliwości zapoznania się z jego treścią, jeżeli pod wskazanym adresem zostało ono złożone (także awizowane). Byłoby jednak zbytnim rygoryzmem przyjmowanie fikcji tej możliwości w typowych sytuacjach życiowych, kiedy adresat korespondencji na krótki, nie przekraczający czasu jej przechowywania w urzędach pocztowych, okres opuszcza miejsce zamieszkania, nie mając - dla tak krótkiego czasu - obowiązku powiadamiania o zamianie adresu lub stosownego organizowania doręczania spodziewanych przesyłek, gdyż w normalnym toku rzeczy przesyłki będą na niego oczekiwać. Takiego nieznacznego opóźnienia w odbiorze korespondencji nie można uznać za zachowanie uniemożliwiające faktyczne doręczenie, a datę doręczenia, a tym samym realnej możliwości zapoznania się z treścią, należy przyjmować zgodnie z datą odbioru lub z datą ostatniego dnia do odbioru wyznaczonego. W sprawie niniejszej termin wykonania prawa pierwokupu upłynął z dniem 2 kwietnia 1989 r. Przedmiotowe powiadomienie - jak wynika z powyższych rozważań - nie dotarło do wiadomości powódek przed upływem tego terminu i jako spóźnione nie może być skuteczne (a nie nieważne, jak brzmi dosłowne żądanie pozwu), stąd - wobec obrazy art. 61 k.c. i 84 ust. 1 i 3 wymienionej wyżej ustawy z dnia 29.IV.1985 r. i z mocy art. 368 pkt 1 oraz art. 390 § 1 kpc - należało zmienić zaskarżone orzeczenie, jak w sentencji, bez potrzeby rozważenia zarzutów rewizji co do obrazy także normy art. 5 k.c.O kosztach procesu orzeczono zgodnie z normami art. 98 §§ 1-3 i art. 108 § 1 k.p.c., biorąc pod uwagę poniesione przez powódki koszty sądowe (wpisy przypadające od pozwu i rewizji) oraz adwokackie.