II CR 402/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki. Sędziowie: J. Pietrzykowski, H. Dąbrowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stanisławy M. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w L. o odszkodowanie na skutek rewizji pozwanego PZU od wyroku Sądu Powiatowego w Lipsku z dnia 25 września 1973 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej od pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w L. na rzecz powódki Stanisławy M. kwotę 24.400 zł z 8% od dnia 25.X.1971 r. i orzekającej o kosztach procesu oraz w uchylonym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Lipsku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego; poza tym rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 25.IX.1973 r. Sąd Powiatowy, uwzględniwszy częściowo powództwo Stanisławy M., zasądził na jej rzecz od pozwanego Państwowego Zakładu Ubezpieczeń tytułem odszkodowania kwotę 27.400 zł z 8% od dnia 25.X.1971 r., w tym 3.000 zł za stertę żyta i mieszanki zniszczoną w dniu 15.IV.1971 r. przez pożar i 24.400 zł za budynek mieszkalny, który uległ spaleniu w dniu 2.V.1971 r. W uzasadnieniu wyroku ustalono, iż ziemiopłody i budynek stanowiły własność Marianny S. Od około dwóch lat przed pożarem nie mieszkała ona w tym budynku. Zdaniem Sądu, nie uzasadnia to jednak oceny, że budynek ten został z mocy § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1957 r. (Dz. U. Nr 52, poz. 254 ze zm.) wyłączony z obowiązkowego ubezpieczenia, jako opuszczony przez właściciela i nie używany. Marianna S. bowiem nie miała zamiaru wyzbycia się budynku, płaciła składki ubezpieczeniowe, nie mieszkała zaś w tym budynku dlatego, że była kobietą starszą, schorowaną i wymagającą opieki, w związku z czym opiekowała się nią powódka, która jest jej siostrą. W wyniku ustalenia, że spadek po Mariannie S. w 46/54 częściach nabyła powódka, Sąd uznał za uzasadnione zasądzenie na jej rzecz wskazanego odszkodowania.W związku z rewizją pozwanego PZU od powyższego wyroku Sąd Wojewódzki w Kielcach przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia, jako budzące poważne wątpliwości, następujące zagadnienia prawne:1)Jakie budynki w rozumieniu § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1957 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia budynków (Dz. U. Nr 52, poz. 254) należy uważać za budynki opuszczone i nie używane, a w szczególności czy za takie budynki należy uznać budynki mieszkalne przez nikogo nie zamieszkane, mimo że opłacane są od nich przez właściciela bieżące składki ubezpieczeniowe i mimo że znajdują się w nich pozostawione przez właściciela ruchomości w niewielkiej ilości i o nieznacznej wartości, właściciel zaś nie mieszka w nich, gdyż wymaga opieki osób trzecich?2)Z jaką chwilą - w rozumieniu § 11 pkt 1 cyt. rozporządzenia - następuje przejście budynku do kategorii wyłączonych z obowiązkowego ubezpieczenia?3)Czy do uznania budynku za wyłączony z obowiązkowego ubezpieczenia konieczne jest, aby budynek był jednocześnie budynkiem opuszczonym i nie używanym?Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Ustawa z dnia 2 grudnia 1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357) w art. 3 ust. 2 stanowi, że ubezpieczenie obowiązkowe powstaje z mocy prawa, a w art. 7 poddaje składki z tytułu ubezpieczenia obowiązkowego reżymowi obowiązującemu w zobowiązaniach podatkowych. W związku z tymi unormowaniami, wyrażającymi istotę ubezpieczenia obowiązkowego i charakter składki ubezpieczeniowej, w orzecznictwie Sądu Najwyższego - dotyczącym unormowań zawartych w cyt. rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 20 września 1957 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia budynków - a w szczególności w uzasadnieniu uchwały z dnia 29.VI.1971 r. III CZP 37/71 (OSNCP 1971, z. 11, poz. 199) wyjaśniono, że w ubezpieczeniu obowiązkowym opłacenie składki ubezpieczeniowej nie ma znaczenia ani dla powstania stosunku ubezpieczeniowego, ani dla jego trwania czy ustania, jak to ma miejsce w ubezpieczeniach dobrowolnych (art. 814 i 830 § 2 k.c.). Pomimo zatem opłacenia przez właściciela budynku składki ubezpieczeniowej - jak to wskazano w wyniku rozważenia m.in. postanowień § 6, 10 i 11 ust. 1 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1957 r. - stosunek ubezpieczeniowy i w związku z tym odpowiedzialność PZU ustaje z chwilą przejścia budynku do kategorii wyłączonych z obowiązkowego ubezpieczenia stosownie do § 3 cyt. rozporządzenia. Opłacenie składki w takiej sytuacji rodzi tylko ten skutek, że podlega ona zwrotowi.W § 3 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1957 r. wyłączono z obowiązkowego ubezpieczenia budynki, które temu ubezpieczeniu w ogóle nie podlegają (np. budynki o charakterze tymczasowym), oraz takie, które zostały z powyższego ubezpieczenia wyłączone w toku trwania stosunku ubezpieczeniowego, a wśród nich - z mocy § 3 ust. 1 pkt 2 - budynki opuszczone przez właścicieli i nie używane.W tym względzie należy wskazać, iż o uznaniu budynku, który nie jest zajmowany przez właściciela, za wyłączony z obowiązkowego ubezpieczenia z mocy ostatnio wymienionego przepisu,, a w szczególności o uznaniu budynku za opuszczony - wbrew stanowisku wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku - nie decyduje okoliczność, czy właściciel wyraził zamiar wyzbycia się budynku. Trzeba podkreślić, że nawet realizacja tego zamiaru, tj. wyzbycie się własności budynku, nie przesądzałaby o ustaniu stosunku ubezpieczenia wobec postanowień § 11 ust. 2 cyt. rozporządzenia, wedle których zmiana właściciela budynku nie pociąga za sobą ustania odpowiedzialności PZU, a w konsekwencji tej zmiany nowy właściciel wchodzi w prawa i obowiązki poprzedniego.W rozważanej kwestii należy też wskazać, iż - zgodnie z postanowieniem § 2 rozporządzenia - posiadacza, użytkownika lub dzierżawcę należy traktować w stosunkach wynikających z obowiązkowego ubezpieczenia budynków na równi z właścicielem, z zastrzeżeniem w zakresie prawa do odszkodowania określonym w § 30. Według ostatnio wymienionego przepisu, jeżeli właściciel budynku nie jest znany, odszkodowanie wypłaca się użytkownikowi, posiadaczowi lub dzierżawcy, który podejmie odbudowę zniszczonego albo budowę lub remont innego budynku tego właściciela. Przytoczono postanowienia § 30 rozporządzenia są potwierdzeniem tego, że dla oceny kwestii wyłączenia budynku z obowiązkowego ubezpieczenia nie ma znaczenia stanowisko właściciela w kwestii wyzbycia się własności budynku - wobec przewidzianej w cyt. przepisie odpowiedzialności PZU w sytuacji, gdy stanowisko właściciela w powyższej kwestii nie jest znane.W orzeczeniu z dnia 22.I.1962 r. I CR 177/62 (OSNCP 1963, z. 3, poz. 65) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że Państwowy Zakład Ubezpieczeń przestaje ponosić odpowiedzialność z tytułu ubezpieczenia wtedy, gdy budynek, który uległ pożarowi, przeszedł do kategorii budynków wyłączonych od obowiązku ubezpieczenia, tj. m.in. wtedy, gdy budynek został opuszczony przez właściciela i nie jest używany. Z tego punktu widzenia nie ma znaczenia okoliczność, że sam właściciel budynku, jak również osoby trzecie wstępowały niekiedy do budynku w celu doglądania lub pokazania go kandydatom na nabywców. Okoliczność ta zatem nie uzasadnia zastrzeżeń przeciwko uznaniu budynku za opuszczony przez właściciela. Jednakże do przyjęcia, że budynek przeszedł do kategorii wyłączonych z ubezpieczenia z mocy § 3 ust. 1 pkt 2 cyt. rozporządzenia, nie wystarcza ustalenie, iż budynek został opuszczony przez właściciela. Konieczną bowiem łączną przesłanką (na co wskazuje użyty w tym przepisie spójnik "i", jest stwierdzenie, iż budynek nie jest używany. Wymagania tego - odmiennie aniżeli przy przesłance opuszczenia budynku - omawiany przepis nie łączy z osobą właściciela budynku. Znajduje to wytłumaczenie w postanowieniach wyżej wspomnianych przepisów, wedle których w stosunkach wynikających z obowiązkowego ubezpieczenia, z zastrzeżeniem w zakresie prawa do odszkodowania określonym w § 30, na równi z właścicielem budynku należy traktować posiadacza, użytkownika lub dzierżawcę.Omawiana kategoria budynków jest wyłączona z ubezpieczenia również z mocy § 3 ust. 1 pkt 2 obecnie obowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 lutego 1972 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia budynków (Dz. U. Nr 5, poz. 23), przy czym unormowania tego rozporządzenia uzasadniają analogiczną wykładnię powyższego przepisu.Uwzględniwszy całokształt przytoczonych rozważań, należy uznać za usprawiedliwione stwierdzenie, że z mocy § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1957 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia budynków (Dz. U. Nr 52, poz. 254 ze zm.) i również z mocy § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 lutego 1972 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia budynków (Dz. U. Nr 5, poz. 23) wyłączone są z powyższego ubezpieczenia budynki, które nie są zajmowane stale przez właściciela czy posiadacza ani też przez osoby przez nich upoważnione. Wyłączenia tego nie wyklucza okoliczność, iż w opuszczonym budynku znajdują się ruchomości domowe właściciela, który zamieszkuje u osoby trzeciej ze względu na potrzebę opieki, jeżeli w konkretnych okolicznościach nie można uznać jego pobytu u tej osoby za przejściowy czy krótkotrwały.W świetle powyższych wyjaśnień Sąd Powiatowy bez usprawiedliwionych podstaw zasądził na rzecz powódki kwotę 24.400 zł tytułem odszkodowania za spalony budynek. Wobec braku dostatecznych ustaleń, koniecznych do należytej oceny dochodzonych z tego tytułu roszczeń, należało na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. uchylić zaskarżony wyrok w części zasądzającej to odszkodowanie i przekazać sprawę Sądowi Powiatowemu. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy w uchylonym zakresie Sąd poczyni stosowne ustalenia również w związku z wywodami rewizji, wedle których sama powódka w protokole przesłuchania - w związku ze szkodami w gospodarstwie, które stanowiło własność Marianny S. - podała, że "budynki stały puste, przez nikogo nie użytkowane".Rewizję w pozostałej części należało z mocy art. 387 k.p.c. oddalić wobec braku usprawiedliwionych podstaw do kwestionowania prawidłowości zasądzenia odszkodowania za zniszczoną przez pożar stertę zboża.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.