III CZP 14/90

Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 6 listopada 1989 r. Państwowe Biuro Notarialne w S. działając na podstawie art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 1982 r. Nr 19, poz. 147), odmówiło wnioskodawcy Wiesławowi S. dokonania wpisu w księdze wieczystej prawa własności garażu i udziału w prawie wieczystego użytkowania nieruchomości, stanowiącej własność Skarbu Państwa, położonej w S. jako działka Nr 716, objęta księgą wieczystą Nr 16450, które wnioskodawca nabył od Skarbu Państwa na podstawie aktu notarialnego sporządzonego w Państwowym Biurze Notarialnym w L. W dniu 1 czerwca 1989 r. Nr A814/89.Państwowe Biuro Notarialne swoje stanowisko w przedmiocie odmowy wpisu uzasadniło tym, że decyzja kierownika Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami w S. z dnia 12 kwietnia 1989 r., Nr G. VI.8225/9/89, zezwalająca na sprzedanie Wiesławowi S. boksu garażowego Nr 1 powierzchni 47,61 m2. znajdującego się w budynku mieszkalnym na działce Nr 716, w którym wnioskodawca nie ma lokalu mieszkalnego, przy jednoczesnym oddaniu mu w wieczyste użytkowanie 36/100 części działki, jest nieważna. Decyzja powyższa, zdaniem Państwowego Biura Notarialnego, narusza w sposób jaskrawy przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Tekst jednolity: Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74) i § 7 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w użytkowanie wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń z tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami (Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 75), gdyż osoba fizyczna w rozumieniu tych przepisów może nabyć od Skarbu Państwa tylko garaż wolno stojący lub wchodzący w skład zespołu garażowego. Z tych też względów akt notarialny sporządzony na podstawie wyżej wymienionej decyzji przez Państwowe Biuro Notarialne w L. w dniu 1 czerwca 1989 r., Nr A 814/89, jako obejmujący czynność prawną dotkniętą nieważnością, nie mógł stanowić podstawy dokonania wpisu własności garażu oraz udziału w prawie wieczystego użytkowania działki na rzecz wnioskodawcy.Sąd Wojewódzki jako rewizyjny, rozpoznając rewizję wnioskodawcy, powziął wątpliwość prawną, którą ujął w wyżej wskazanym pytaniu prawnym, przedstawiając ją do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 390 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zagadnienie objęte pytaniem prawnym stanowi część szerszej problematyki dotyczącej zakresu kognicji państwowego biura notarialnego prowadzącego księgę wieczystą przy rozpoznawaniu wniosku o wpis do księgi wieczystej, w sytuacji, gdy podstawą takiego wpisu jest akt notarialny sporządzony na podstawie decyzji administracyjnej bezwzględnie nieważnej.Stosownie do przepisu art. 46 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece z dnia 6 lipca 1982 r. (Dz. U. z 1982 r. Nr 19, poz. 147) rozpoznając wniosek o wpis państwowe biuro notarialne bada jedynie treść wniosku i dołączonych doń dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Zakres kognicji państwowego biura notarialnego, aczkolwiek w swoisty sposób ograniczony, nie ma on jednak charakteru czysto formalnego, co wyraźnie podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie (por. uchwałę SN z dnia 21 listopada 1980 r. III CZP 43/80 OSNCP 1981/8 poz. 142).Obowiązek i uprawnienie państwowego biura notarialnego do badania dokumentów należy rozumieć w ten sposób, że powinno ono badać ważność objętej nimi czynności prawnej, stanowiącej podstawę prawną wpisu, która uzasadnia powstanie, zmianę lub wygaśnięcie praw, zarówno pod względem formalnym, jak i pod względem jej skuteczności materialnoprawnej. Pogląd ten znalazł wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie SN z dnia 13 lipca 1984 r. IV CR 343/84 OSNCP 1985/7 poz. 92). Dotyczy to również dokumentów, obejmujących czynności prawne, o których mowa w art. 36 k.r.o., sporządzonych w formie aktów notarialnych będących podstawą wpisów w księdze wieczystej. Inaczej jest wówczas, gdy dokumentem uzasadniającym wpis jest orzeczenie sądu. Wówczas kontrola przy rozpoznawaniu wniosku o wpis ma charakter formalny, ogranicza się bowiem do stwierdzenia, czy orzeczenie to jest prawomocne (por. uchwałę SN z dnia 4 maja 1972 r. III CZP 25/72 OSNCP 1972 1972/11 poz. 194).Fakt zaś, że podstawę wpisu do księgi wieczystej mogą stanowić także decyzje organów administracyjnych, oraz sporządzone na ich podstawie akty notarialne w przedmiocie przeniesienia własności, rodzi problem waloru prawnego decyzji administracyjnej w postępowaniu o wpis w księdze wieczystej, jak i związane z tym zagadnienie incydentalnej kontroli ważności decyzji administracyjnej wywierającej skutki w sferze stosunków cywilnoprawnych w sytuacji, gdy bezwzględnie nieważna decyzja stanowiła podstawę do sporządzenia aktu notarialnego obejmującego czynność, która nie odpowiada materialnym przesłankom zmiany stanu prawnego, którą wpis ma realizować.Zagadnienie kontrolowania przez biuro notarialne decyzji administracyjnych pod względem ich zgodności z prawem, było niejednokrotnie już rozważone i rozstrzygane w orzecznictwie Sądu Najwyższego zarówno przed wprowadzeniem kontroli sądowo-administracyjnej w 1980 r., jak i w okresie funkcjonowania już tego systemu. Jeżeli chodzi o pierwszy okres w tej dziedzinie, to w orzecznictwie tym przyjmowano, że biuro notarialne może odmówić wpisu do księgi wieczystej w razie stwierdzenia, że decyzja administracyjna stanowiąca podstawę wpisu, została wydana przez organ oczywiście niewłaściwy lub też z pominięciem jakiejkolwiek procedury, bez potrzeby wykorzystania trybu postępowania administracyjnego do stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej.Nieważność decyzji administracyjnej z innych powodów powinna być stwierdzona w odpowiednim trybie postępowania administracyjnego (por.m.in. uchwałę SN z dnia 21 listopada 1980 r. III CZP 43/80 OSNCP 1981/8 poz. 142 oraz powołane w niej orzecznictwo). Co się tyczy późniejszego okresu, to rozważane zagadnienie zostało w pewnym zakresie wyjaśnione w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1984 r. III CZP 70/84 (OSNCP 1985/8 poz. 108). Stosownie do sentencji tej uchwały państwowe biuro notarialne może odmówić wpisu do księgi wieczystej, jeżeli stanowiąca podstawę takiego wpisu decyzja administracyjna jest bezwzględnie nieważna.Decyzja administracyjna, mogąca wywierać określone skutki prawne w sferze prawa cywilnego oraz w postępowaniu wieczystoksięgowym może być bezwzględnie nieważna z różnych przyczyn. W rozważanym wypadku, jak to trafnie przedstawił w swoich wywodach Sąd Wojewódzki, decyzja administracyjna, stanowiąca podstawę sporządzenia aktu notarialnego w przedmiocie zbycia wnioskodawcy przez Skarb Państwa garażu i ustanowienia udziału w prawie wieczystego użytkowania nieruchomości została wydana bez jakiejkolwiek podstawy prawnej i z oczywistym naruszeniem administracyjnego prawa materialnego (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Decyzja dotknięta tego rodzaju wadliwościami prawnymi musi być uznana za bezwzględnie nieważną, a jako sprzeczna z prawem, nie mogła stanowić podstawy do powstania prawa rzeczowego w drodze czynności prawnej (art. 58 § 1 k.c.). Tym samym sporządzony akt notarialny na podstawie decyzji administracyjnej dotkniętej bezwzględną nieważnością nie mógł wywrzeć żadnych skutków cywilnoprawnych i stanowić podstawy wpisu w księdze wieczystej. Zajęcie tego rodzaju stanowiska przez państwowe biuro notarialne w postępowaniu wieczystoksięgowym nie jest zależne od stwierdzenia bezwzględnej nieważności decyzji administracyjnej w określonym trybie postępowania administracyjnego, oraz nieważności aktu notarialnego w postępowaniu cywilnym. Państwowe biuro notarialne w zakresie kognicji przewidzianej w art. 46 ust. 1 powołanej ustawy o księgach wieczystych i hipotece badając treść wniosku o wpis w księdze wieczystej, dołączonych doń dokumentów rozstrzyga o tym, czy określona decyzja i akt notarialny obejmujący czynność, prawną dotkniętą nieważnością, może wywierać skutki prawne w zakresie prawa cywilnego, w tym także w sferze prawa o księgach wieczystych. Organ ten we własnym zakresie odmawia wpisu, jeżeli akt notarialny stanowiący podstawę wpisu obejmuje czynność prawną dotkniętą nieważnością w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. Za taką interpretacją przemawia także wcześniejsze orzecznictwo Sądu Najwyższego (por. uchwałę postanowienia SN z dnia 13 lipca 1984 r. IV CR 343/84 OSNCP 1985/7 poz. 92), a także ekonomia postępowania i wymaganie, aby było ono społecznie efektywne.Uwzględniając powyższe uwagi nie można podzielić sugestii wyrażonej przez Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytania prawnego, aby nowe rozwiązanie przyjęte w art. 52 § 4 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. - Prawo o notariacie (Dz. U. z 1989 r. Nr 33, poz. 176), zobowiązujące notariusza do sygnalizowania prokuratorowi o dostrzeżonych w toku dokonywania czynności notarialnych niezgodności decyzji administracyjnej z prawem, ograniczało zakres kognicji państwowego biura notarialnego, przewidzianej w art. 46 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Tego rodzaju rozwiązanie przyjęte w art. 52 § 4 Prawa o notariacie, nie ogranicza ani nie wyłącza kognicji państwowego biura notarialnego w sprawach, o których mowa w art. 46 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.Z tych wszystkich względów należało na przedstawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi sformułowanej na wstępie uchwały.