III CZP 52/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: E. Mielcarek, Z. Masłowski (sprawozdawca), K. Piasecki, K. Olejniczak, S. Rudnicki, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL wiceprokuratora Z. Jędrzejczaka, w sprawie z powództwa Prokuratora Powiatowego w Zamościu przeciwko Bogdanowi R. i Idzie R. o roszczenie z tytułu przepadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 2 lipca 1971 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy prawomocne skazanie na podstawie art. 9 pkt 1 dekretu z dnia 29 października 1952 r. o gospodarowaniu artykułami obrotu towarowego i zaopatrzenia (Dz. U. Nr 44, poz. 301 ze zm.) za przestępstwo, polegające na wyrębie z własnego lasu bez wymaganego zezwolenia drzewa i jego wprowadzeniu do obrotu, pociąga za sobą przepadek na rzecz Skarbu Państwa drewna, jako tego, co zostało świadczone świadomie w wykonaniu czynności prawnej (umowy kupna - sprzedaży) mającej cel sprzeczny z ustawą lub z zasadami współżycia społecznego (art. 412 k.c.)?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Prawomocne skazanie na podstawie art. 9 pkt 1 dekretu z dnia 29 października 1952 r. o gospodarowaniu artykułami obrotu towarowego i zaopatrzenia (Dz. U. Nr 44, poz. 301 z późn. zm.) za przestępstwo, polegające na wyrębie z własnego lasu bez wymaganego zezwolenia drzewa i wprowadzeniu go do obrotu, nie uzasadnia przewidzianego w przepisie art. 412 k.c. przepadku na rzecz Skarbu Państwa świadczeń spełnionych w wykonaniu umowy sprzedaży tego drzewa, chyba że umowa sprzedaży ma cel spekulacyjny. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów pytanie należy rozważyć na gruncie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 412 k.c. i art. 197 k.p.c.; wytyczne te objęte są uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1972 r. III CZP 57/71 (OSNCP 1973, z. 3, poz. 37).Jak wynika z treści art. 412 k.c., przedmiot świadczenia spełnionego w wykonaniu czynności prawnej ulega przepadkowi, jeżeli cel czynności prawnej jest sprzeczny z ustawą lub zasadami współżycia społecznego. Uzależnienie przepadku od powyższej kwalifikacji celu czynności prawnej stanowi cechę odróżniającą hipotezę art. 412 k.c. od hipotezy art. 58 k.c., według którego sankcją nieważności dotknięte są czynności prawne, jeżeli są sprzeczne z ustawą lub zasadami współżycia społecznego. Sprzeczność ta więc odnosi się w tym wypadku nie do celu, lecz do treści czynności prawnej.Ta istotna różnica między brzmieniem obu przepisów prowadzi - co podkreślono w wytycznych - do wniosku, że zakres działania art. 412 k.c. jest węższy od zakresu stosowania art. 58 k.c. Spośród bowiem czynności prawnych dotkniętych nieważnością z mocy art. 58 k.c. z powodu ich sprzeczności z ustawą lub zasadami współżycia społecznego przepis art. 412 k.c. przewiduje sankcję przepadku jedynie wówczas, gdy sprzeczność z ustawą lub zasadami współżycia społecznego odnosi się do celu czynności prawnej, który jest objęty zamiarem stron i stanowi element subiektywny, podlegający ocenie ze stanowiska moralnego. Sąd Najwyższy przy tym, poszukując kryterium, które by pozwalało na rozgraniczenie sfery działania obydwu artykułów, posłużył się w wytycznych tradycyjnym pojęciem niegodziwości i uznał, że do zastosowania art. 412 k.c. nie wystarcza zwykła sprzeczność postępowania z prawem lub z zasadami współżycia społecznego, lecz tylko taka sprzeczność, która to postępowanie kwalifikuje jako niegodziwe. Równocześnie w tezie drugiej wytycznych Sąd Najwyższy określił jako niegodziwe takie działanie, które "zmierza bezpośrednio do pogwałcenia porządku prawnego i ze względu na rażąco niemoralne lub aspołeczne pobudki zasługuje na szczególne potępienie".W świetle tezy trzeciej wytycznych konieczną przesłanką przepadku jest, aby niegodziwości celu czynności prawnej świadomy był zarówno świadczący, jak i przyjmujący świadczenie. Tylko w takim bowiem wypadku może wchodzić w rachubę niegodziwy cel czynności prawnej, który z natury rzeczy musi być objęty zamiarem obu stron. W przeciwnym razie nie można byłoby mówić o niegodziwym celu czynności prawnej, lecz tylko o niegodziwym zamiarze jednej ze stron tej czynności.Prawidłowa ocena stanu faktycznego objętego przedstawionym pytaniem ze stanowiska wyłuszczonych wyżej przesłanek przepadku z art. 412 k.c. prowadzi do udzielenia na to pytanie odpowiedzi negatywnej z przyczyn następujących:Przedstawione pytanie dotyczy umowy sprzedaży drewna pochodzącego z wyrębu, dokonanego przez sprzedawcę w jego własnym lesie bez wymaganego zezwolenia.Nie budzi wątpliwości, że wyrąb drzewa we własnym lesie, dokonany bez zezwolenia właściwego organu władzy, jak również wprowadzenie tego drewna do obrotu jest przestępstwem karanym na podstawie przepisów dekretu wymienionego w pytaniu. W założeniu pytania podkreślono, że sprzedawca został za oba te czyny skazany prawomocnym wyrokiem. Wyrok skazujący niewątpliwie stwierdza, że sprzedawca, dopuszczając się wyrębu drzewa bez zezwolenia i wprowadzając je do obrotu, działał bezprawnie i dopuścił się przestępstwa, jednakże sam przez się nie przesądza jeszcze o tym, że umowa sprzedaży drewna jest umową o celu niegodziwym w rozumieniu wytycznych Sądu Najwyższego.Przy ocenie umowy sprzedaży drewna z punktu widzenia jej celu w rozumieniu przyjętym w art. 412 k.c. należy rozróżnić dwa odrębne rodzaje stanów faktycznych. Pierwszy obejmuje sytuacje, w których umowa kupna - sprzedaży drewna została zawarta z zamiarem dalszej odsprzedaży z zyskiem, drugi zaś rodzaj - sytuacje, w których zawarcie umowy nastąpiło z zamiarem zaspokojenia własnych potrzeb konsumpcyjnych nabywcy.W pierwszym wypadku można przyjąć jako regułę, że nabycie w celu dalszej sprzedaży z zyskiem drewna pochodzącego z nielegalnego wyrębu - oczywiście przy założeniu pełnej świadomości tego pochodzenia - jest działaniem godzącym w porządek prawny oraz o dużej szkodliwości społecznej, polegającej na przyczynianiu się do niszczenia naszego drzewostanu, stanowiącego dobro ogólnospołeczne dużej wagi, zarówno dla gospodarki narodowej, jak i dla potrzeb ochrony środowiska, i z tego względu tego rodzaju transakcje o charakterze spekulacyjnym spełniają przesłanki przepadku przedmiotów świadczeń spełnionych w wykonaniu takich umów. Wyjątek od tej reguły mogą stanowić umowy kupna - sprzedaży drewna w nieznacznych ilościach, co może wskazywać na ich znikomą wagę moralną i szkodliwość społeczną.Jeżeli natomiast chodzi o drugi rodzaj transakcji, mających za przedmiot drewno pochodzące z wyrębu dokonanego bez wymaganego zezwolenia, które zmierzają do zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych, a nie do osiągnięcia zysku, to takie umowy, wchodzące w zakres czynności tzw. handlu detalicznego, nie mają - zgodnie z wyraźnym brzmieniem uzasadnienia tezy drugiej wytycznych Sądu Najwyższego - celu niegodziwego w rozumieniu art. 412 k.c., wskutek czego przepis ten nie ma do nich zastosowania. Ich szkodliwość społeczna jest zwalczana przez przepisy prawa karnego i prawa o wykroczeniach, przewidujące stosowne sankcje za nielegalny wyrąb drzewa.W wyniku powyższych rozważań Sąd Najwyższy udzielił na przedstawione pytanie odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.