I PZP 3/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: J. Iwulski, A. Józefowicz, J. Kwaśniewski, K. Kolasiński, W. Sanetra (sprawozdawca), J. Skibińska-Adamowicz (współsprawozdawca i autor uzasadnienia).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora I. Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Mieczysława R. przeciwko Zakładom Porcelitu Stołowego (...) w T. o wypłatę odprawy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 16 maja 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 30 stycznia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:W którym momencie staje się skuteczne odwołanie dyrektora przedsiębiorstwa państwowego uchwałą rady pracowniczej, jeśli organ założycielski złożył od takiej uchwały sprzeciw?podjął następującą uchwałę:Odwołanie dyrektora przedsiębiorstwa państwowego przez radę pracowniczą staje się skuteczne z chwilą doręczenia dyrektorowi decyzji (uchwały) odwołującej go ze stanowiska, po wyczerpaniu przez organ założycielski środków prawnych przewidzianych w art. 38 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn.: Dz. U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80) lub po upływie terminów do ich złożenia. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Powód, Mieczysław R., był dyrektorem Zakładów Porcelitu Stołowego (...) w T. W dniu 6 lutego 1990 r. Rada Pracownicza pozwanych Zakładów podjęła uchwałę o odwołaniu go ze stanowiska dyrektora. Uchwała ta została doręczona powodowi dnia 21 lutego 1990 r. W dniu 6 marca 1990 r. Wojewoda (...) złożył od niej sprzeciw, który Rada Pracownicza odrzuciła uchwałą z dnia 7 marca 1990 r. W dniu 28 marca 1990 r. Wojewoda (...) zawiadomił powoda o odwołaniu go ze stanowiska.W związku z tym powód wystąpił z żądaniem odszkodowania w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia za to, że został odwołany z zajmowanego stanowiska.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 5 lipca 1990 r. uwzględnił powództwo w całości i zasądził na rzecz powoda kwotę 13.158.480 zł wraz z odsetkami od dnia 20 marca 1990 r., uznając, że skuteczne odwołanie powoda ze stanowiska dyrektora nastąpiło z chwilą zawiadomienia go o decyzji Wojewody (...) w tym przedmiocie, co miało miejsce dnia 28 marca 1990 r. Wobec tego, że w dniu odwołania obowiązywała ustawa z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu nadanym jej ustawą z dnia 9 marca 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 17, poz. 99), do uprawnień powoda ma zastosowanie art. 394 ust. 1, który przewiduje odprawę w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia.Sąd Najwyższy, rozpoznając rewizję od wyroku Sądu Wojewódzkiego, postanowieniem z dnia 31 stycznia 1991 r. przedstawił składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: "w którym momencie staje się skuteczne odwołanie dyrektora przedsiębiorstwa państwowego uchwałą rady pracowniczej, jeśli organ przedstawicielski złożył od takiej uchwały sprzeciw?"Uzasadniając te wątpliwości Sąd Najwyższy w zwykłym składzie podniósł, że ustawa o przedsiębiorstwach państwowych była wielokrotnie nowelizowana. W istniejącym w sprawie stanie faktycznym istotne znaczenie ma zmiana wprowadzona ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 20, poz. 107), która polega - między innymi - na wprowadzeniu art. 38c, przewidującego dla pracownika odwołanego ze stanowiska dyrektora przedsiębiorstwa państwowego bez uzasadnionej przyczyny odszkodowanie w wysokości sześciomiesięcznego, ostatnio pobieranego, wynagrodzenia. Przepis ten obowiązywał do dnia 20 marca 1990 r., po czym od dnia 21 marca 1990 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 marca 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 17, poz. 99), która uchyliła wymieniony przepis, a po art. 39 dodała - między innymi - art. 394 ust. 1, stanowiący, że w wypadku odwołania dyrektora przysługuje mu odprawa w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli odwołanie nie nastąpiło na wniosek dyrektora lub też z przyczyn uzasadniających rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika oraz z przyczyn wymienionych w art. 377 cyt. ustawy. Ustawa z dnia 9 marca 1990 r. jest ważna, gdyż albo ona, albo wymieniona wyżej ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r., będzie miała zastosowanie w sprawie. Zależy to od rozstrzygnięcia zagadnienia, w którym momencie staje się skuteczne odwołanie ze stanowiska dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, gdy organ założycielski złożył sprzeciw od decyzji o odwołaniu: czy w chwili określonej w uchwale - a gdy takiego momentu nie oznaczono - w chwili jej podjęcia, czy też po cofnięciu sprzeciwu złożonego przez organ założycielski albo po oddaleniu przez sąd wniosku o uchylenie decyzji o odwołaniu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W dotychczasowym orzecznictwie i doktrynie prawniczej panuje zgodny pogląd o dwojakim charakterze stosunku pracy opartego na powołaniu, sprowadzający się do tego, że z jednej strony stosunek ten tworzy akt powołania przez uprawniony organ na określone stanowisko (art. 68 § 1 k.p.) z drugiej zaś strony jego podstawą jest zgodna wola obydwu stron pozostawania z sobą w stosunku pracy (art. 11 k.p.).Ów dwoisty charakter stosunku pracy opartego na powołaniu sprawia, że rozwiązanie stosunku pracy, które następuje w wyniku odwołania, wywiera również podwójny skutek: jest bowiem zarówno pozbawieniem pracownika stanowiska (art. 70 § 1 .p.), jak i rozwiązaniem z nim stosunku pracy w sposób równoznaczny w wypowiedzeniem umowy o pracę (art. 70 § 2 k.p.) lub w sposób równoznaczny z rozwiązaniem umowy bez wypowiedzenia z przyczyn określonych w art. 52 lub 53 k.p. (art. 70 § 3 k.p.). W sytuacji zatem, gdy odwołanie następuje ze skutkiem wypowiedzenia umowy o pracę, z reguły utrata przez pracownika stanowiska następuje w innym czasie niż rozwiązanie stosunku pracy, jednakże jest niewątpliwe, że między odwołaniem ze stanowiska a rozwiązaniem stosunku pracy istnieje związek polegający na tym, że dopiero od momentu odwołania zaczyna swój bieg okres wypowiedzenia i dopiero po jego upływie następuje rozwiązanie stosunku pracy. Ten ostatni wniosek można wyprowadzić z analizy art. 70 § 1 i 2 oraz art. 72 k.p., lecz o ile z przepisów tych wynika, że okres wypowiedzenia rozpoczyna się po dokonaniu odwołania (lub po upływie usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy), o tyle nie stwarzają one podstaw do rozstrzygnięcia wprost, w jakim momencie następuje skuteczne odwołanie pracownika ze stanowiska dyrektora.Problematyka odwołania dyrektora ze stanowiska, poza kodeksem pracy, została również uregulowana w ustawie z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 18, poz. 80), zwłaszcza w art. 37 i 38 tej ustawy (...).Jak wynika z treści wymienionych przepisów, one również nie postanawiają, w jakiej chwili staje się skuteczne odwołanie pracownika ze stanowiska dyrektora. Jednakże odesłanie w pewnych kwestiach do stosowania kodeksu pracy, przy jednoczesnym uregulowaniu innych zagadnień przez ustawę o przedsiębiorstwach państwowych, wymaga określenia wzajemnego stosunku tych przepisów do siebie oraz ustalenia ich zakresu przedmiotowego.Punktem wyjścia w tym przedmiocie jest art. 70 § 12 k.p. wprowadzony ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych przepisów (Dz. U. Nr 20, poz. 107). Ma on następujące brzmienie: "Stosunek pracy z pracownikiem odwołanym ze stanowiska rozwiązuje się na zasadach określonych w przepisach niniejszego oddziału, chyba, że przepisy szczególne stanowią inaczej".Z przepisu tego można przeto - w pewnym uproszczeniu - wyprowadzić dwa wnioski: po pierwsze - rozwiązanie stosunku pracy opartego na powołaniu następuje według "zasad" określonych w art. 70-72 k.p., i po wtóre - rozwiązanie "na tych zasadach" stosunku pracy ma miejsce tylko wtedy, gdy przepisy szczególne nie stanowią inaczej.Jest niewątpliwe, że przepisami szczególnymi w stosunku do kodeksu pracy są przepisy ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, zaś materii związanej z przedstawionym zagadnieniem prawnym - co wynika już z wcześniejszych rozważań - dotyczą dwa przepisy: art. 37 i 38.Artykuł 37 cyt. ustawy przewiduje następujące etapy postępowania związanego z decyzją o odwołaniu dyrektora:- odwołanie dyrektora przez radę pracowniczą następuje po zasięgnięciu opinii organu założycielskiego, któremu przysługuje termin miesięczny do przedstawienia swojego stanowiska (opinii);- od decyzji rady pracowniczej odwołującej dyrektora organowi założycielskiemu przysługuje prawo do zgłaszania umotywowanego sprzeciwu w terminie dwóch tygodni od otrzymania zawiadomienia o powyższej decyzji;- jeżeli mimo złożonego sprzeciwu rada pracownicza podtrzyma swoją decyzję, organ założycielski ma prawo wniesienia sprawy do sądu w ciągu siedmiu dni.Z art. 38 omawianej ustawy natomiast wynika, że jeżeli w stosunku do decyzji odwołującej dyrektora przedsiębiorstwa państwowego został zgłoszony sprzeciw, rozwiązanie stosunku pracy z odwołanym dyrektorem następuje w trybie i na zasadach określonych w art. 70-72 k.p. po cofnięciu sprzeciwu przez organ, który go wniósł, albo po oddaleniu przez sąd wniosku o uchylenie decyzji (uchwały) o odwołaniu dyrektora.Z kolei "zasady", na jakich, według art. 70 k.p., rozwiązuje się stosunek pracy z pracownikiem odwołanym, to między innymi:- możność odwołania pracownika ze stanowiska w każdym czasie (tj. niezwłocznie lub w określonym terminie) przez organ, który go powołał;- obowiązek dokonania odwołania na piśmie;- przyjęcie, że odwołanie ma skutek wypowiedzenia umowy o pracę albo jest równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia (jeżeli nastąpiło z przyczyn przewidzianych w art. 52 lub 53);- uzależnienie biegu okresu wypowiedzenia od dokonanego odwołania pracownika.Analiza przytoczonych przepisów kodeksu pracy i ustawy o przedsiębiorstwach państwowych uzasadnia zatem przyjęcie poglądu, że tryb odwołania dyrektora (uprawniony organ, warunki niezbędne do wydania decyzji i jej zaskarżenia, terminy) reguluje ustawa o przedsiębiorstwach państwowych, natomiast ocenę tego odwołania z punktu widzenia rozwiązania stosunku pracy należy dokonywać na podstawie przepisów kodeksu pracy. Jednocześnie art. 386 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy - kodeks pracy o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. nr 20, poz. 107), obowiązujący od 1 maja do 20 marca 1990 r., jak też odpowiadający temu przepisowi art. 39 w brzmieniu ustawy z dnia 9 marca 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 17, poz. 99), obowiązujący od dnia 21 marca 1990 r., i wreszcie art. 38 w brzmieniu ustalonym w jednolitym tekście ustawy (Dz. U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80) wyraźnie i jednoznacznie określają czas rozwiązania stosunku pracy, stanowiąc, że jeśli w stosunku do decyzji odwołującej dyrektora przedsiębiorstwa państwowego został zgłoszony sprzeciw, rozwiązanie stosunku pracy następuje po cofnięciu sprzeciwu przez organ, który go wniósł, albo po oddaleniu przez sąd wniosku o uchylenie decyzji (uchwały) o odwołaniu dyrektora. Istota powyższego przepisu polega więc na tym, że jeżeli od decyzji o odwołaniu dyrektora został złożony sprzeciw, rozwiązanie stosunku pracy "w trybie i na zasadach określonych w art. 70-72 kodeksu pracy" może nastąpić dopiero po wyczerpaniu postępowania przewidzianego w ustawie o przedsiębiorstwach państwowych.Konkluzja ta nie wyjaśnia jednak w całości zagadnienia prawnego, gdyż o ile sytuuje w czasie zdarzenie w postaci rozwiązania umowy (po cofnięciu sprzeciwu albo po oddaleniu wniosku o uchylenie decyzji), o tyle nie udziela odpowiedzi na pytanie, kiedy staje się skuteczne odwołanie pracownika, a więc, od jakiego momentu rozpoczyna się bieg wypowiedzenia, którego upływ prowadzi do definitywnego rozwiązania stosunku pracy.W uchwale z dnia 8 listopada 1988 r. III PZP 34/88 (OSNCP 1990, z. 1, poz. 1) Sąd Najwyższy przyjął, że ocena skuteczności odwołania musi być wiązana z określonym oświadczeniem woli, gdyż odwołanie ze stanowiska jest właśnie takim "specyficznym oświadczeniem woli".Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela także ten pogląd. Za jego trafnością przemawia bowiem i ta okoliczność, że podstawą rozwiązania i istnienia stosunku pracy - w tym także opartego na powołaniu - jest wola stron (art. 11 k.p.). Również wola stron decyduje o jego rozwiązaniu. A zatem nieodzowne jest, by pracownik, co do którego podjęto decyzję o odwołaniu, dowiedział się o tym.Według artykułu 61 k.c. w zw. z art. 300 k.p. uzewnętrznienie woli stron następuje przez złożenie określonego oświadczenia w taki sposób, by druga strona mogła zapoznać się z jego treścią. Zasada ta prowadzi do stwierdzenia, że warunkiem skutecznego odwołania pracownika ze stanowiska jest przekazanie mu woli podmiotu zatrudniającego, zawartej w odwołaniu.W myśl art. 70 § 11 k.p., wprowadzonego ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw, odwołanie powinno być dokonane na piśmie. Na podstawie tego przepisu można więc wnosić, że warunek pisemności odwołania wiąże się z obowiązkiem doręczenia pracownikowi decyzji i został wprowadzony, między innymi, po to, by obowiązek ten mógł być realizowany.A zatem na przedstawione zagadnienie prawne należy udzielić odpowiedzi, że odwołanie dyrektora przedsiębiorstwa państwowego przez radę pracowniczą staje się skuteczne z chwilą doręczenia dyrektorowi decyzji (uchwały) odwołującej go ze stanowiska, po wyczerpaniu przez organ założycielski środków prawnych przewidzianych w art. 38 omawianej ustawy lub po upływie terminów do ich złożenia.Wyrażony pogląd nie jest przy tym sprzeczny z art. 70 § 1 k.p., dopuszczającym możność odwołania pracownika "w każdym czasie - niezwłocznie lub w określonym terminie", gdyż w przepisie tym nie chodzi o natychmiastową, automatyczną skuteczność decyzji. Istota i cel przepisu polegają na możliwości odwołania pracownika w sytuacjach i w czasie, w którym prawo pracy zapewnia ochronę przed zwolnieniem, np. w czasie urlopu, choroby czy też innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Wniosek ten jest również konsekwencją związku istniejącego między art. 70 § 1 i art. 72 k.p.Oznacza to, że skuteczne odwołanie dyrektora nie może nastąpić bez doręczenia mu decyzji o odwołaniu i, tym samym, bez powzięcia przez niego wiadomości o treści oświadczenia woli zawartego w tej decyzji. Wówczas bowiem odwołanie nie byłoby dokonane. Tymczasem art. 70 § 11 k.p. stanowi o odwołaniu "dokonanym" i wymaga, by nastąpiło ono na piśmie.Przedstawione przez skład zwykły Sądu Najwyższego zagadnienie prawne wyłoniło się w związku z potrzebą określenia rodzaju świadczenia należnego powodowi i przepisów mających zastosowanie w sprawie. Mianowicie, czy chodzi o art. 38c ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu nadanym mu przez ustawę z dnia 7 kwietnia 1989 r., przewidujący odszkodowanie w wysokości sześciomiesięcznego, ostatnio pobieranego wynagrodzenia, czy też o art. 394 tej ustawy w brzmieniu nadanym mu przez ustawę z dnia 9 marca 1990 r., ustanawiający świadczenie w postaci odprawy w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia i wyłączający prawo do odprawy, gdy odwołanie nastąpiło na wniosek dyrektora lub z przyczyn uzasadniających rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia w podjętej uchwale jest równoznaczne z wnioskiem, że roszczenie powoda należy oceniać na podstawie art. 394 ustawy w brzmieniu nadanym mu przez ustawę z dnia 9 marca 1990 r., a po wejściu w życie jednolitego tekstu ustawy o przedsiębiorstwach państwowych - na podstawie art. 39. Przepis ten posługuje się zwrotem "w wypadku odwołania dyrektora...", nie wyjaśniając bliżej, czy prawo do odprawy przysługuje już w chwili odwołania ze stanowiska, czy też dopiero w chwili rozwiązania stosunku pracy w wyniku tego odwołania. Uwzględniając jednak funkcję i społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa do powyższego świadczenia, należy uznać, że przysługuje ono z chwilą zakończenia stosunku pracy, a zwrot "w wypadku odwołania..." dotyczy takiego odwołania, które doprowadziło do rozwiązania stosunku pracy.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę przytoczoną w sentencji.