III PZP 28/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Wasilewski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Stypułkowska, W. Formański.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, w sprawie z powództwa Michała H. przeciwko Fabryce Kotłów i Radiatorów w Ł., po rozpoznaniu na rozprawie następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 13 maja 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c.:"1. Czy pracownik, który przed 1 stycznia 1968 r. doznał z winy uspołecznionego zakładu rozstroju zdrowia w stopniu nie powodującym jeszcze niezdolności do pracy, może dochodzić od tego zakładu renty wyrównawczej, jeśli już po wejściu w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6) stał się całkowicie niezdolny do pracy wskutek rozwoju procesu chorobowego, a także wskutek przyczyn nie pozostających w związku z pracą w warunkach szkodliwych dla zdrowia, i otrzymał rentę inwalidzką (II grupy) na zasadach tej ustawy?2. Czy art. 123 ust. 1 cyt. ustawy o p.z.e. rozstrzyga, od jakiego terminu obowiązują wprowadzone w nim ograniczenia, w szczególności czy przesądza, że ograniczenia te dotyczą okresu od przyznania renty na podstawie art. 23 i nast. tej ustawy?3. Czy użyte w art. 124 cyt. ustawy o p.z.e. określenie "okoliczności uzasadniające te roszczenia" odnosi się wyłącznie do zdarzeń powodujących powstanie inwalidztwa, czy także obejmuje powstałą już szkodę majątkową?4. Czy data powstania inwalidztwa liczy się od chwili utraty zdrowia uzasadniającej zaliczenie do jednej z grup inwalidów, czy dopiero od chwili przyznania renty inwalidzkiej?5. Jakie jest ustawowe kryterium rozstrzygnięcia, w jakich wypadkach należy stosować art. 123 ust. 1, a w jakich art. 124 cyt. ustawy o p.z.e., w szczególności czy kryterium tym jest data przyznania renty na podstawie przepisów tej ustawy, niezależnie od tego, kiedy powstały okoliczności uzasadniające roszczenia odszkodowawcze?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Na podstawie art. 124 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6) zainteresowani mogą w trybie i na zasadach obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1968 r. dochodzić roszczeń o wynagrodzenie szkód spowodowanych utratą zdrowia, jeżeli utrata nastąpiła na skutek zdarzeń powstałych przed tą datą. Do roszczeń tych ograniczenia z art. 123 wymienionej ustawy o p.z.e. nie mają zastosowania. Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu przytoczone w uchwale zagadnienia prawne na tle następującego stanu faktycznego:Powód był zatrudniony w pozwanej Fabryce od 1961 r. do 1971 r., pracując w warunkach narażających jego zdrowie na szkodliwe działanie pyłu krzemowego. Obwodowa Komisja Lekarska do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia orzeczeniem z dnia 17 listopada 1971 r. uznała powoda za inwalidę II grupy z tytułu ogólnego stanu zdrowia. W sprawie rozpatrywanej przez Sąd Powiatowy dla m. Łodzi zostało zasądzone na rzecz powoda od pozwanej Fabryki zadośćuczynienie za doznaną krzywdę w kwocie 40.000 zł. Sąd bowiem uznał, że wieloletnia praca powoda w pozwanej Fabryce, w warunkach nadmiernego zapylenia krzemowego, spowodowała istotne pogorszenie stanu zdrowia powoda, a przede wszystkim rozwój rozedmy płuc i uszkodzenie mięśnia sercowego oraz nieżyt oskrzeli. Wywołany zatrudnieniem powoda w warunkach sprzecznych z przepisami o bezpieczeństwie i higienie pracy rozwój samoistnych schorzeń doprowadził w 1971 r. do ciężkiego inwalidztwa i zupełnej niezdolności do pracy zarobkowej.W sprawie niniejszej powód domagał się od pozwanej Fabryki renty uzupełniającej od dnia 13 października 1971 r. oraz wyrównania utraconych zarobków w okresie niezdolności do pracy, poprzedzającym przyznanie renty ze świadczeń społecznych.Pozwana Fabryka wniosła o odrzucenie pozwu lub o oddalenie powództwa. Pozwana Fabryka zarzuciła niedopuszczalność drogi sądowej w sprawie, ponieważ szkoda, której wyrównania powód dochodzi, powstała dopiero w 1971 r., a więc już pod rządem obecnie obowiązujących przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym i o świadczeniach przysługujących pracownikowi z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Poza tym pozwana Fabryka twierdziła, że inwalidztwo powoda jest nie tylko następstwem nieodpowiednich warunków pracy, ale również wynikiem schorzeń samoistnych.Sąd Powiatowy zasądził na rzecz powoda od pozwanej Fabryki odszkodowanie za utracone w okresie choroby zarobki oraz rentę. Sąd Powiatowy ustalił, że pozwana Fabryka zatrudniała powoda w warunkach nadmiernego zapylenia krzemowego. Te nieodpowiednie warunki pracy wpłynęły bezpośrednio na rozwój samoistnych schorzeń powoda i doprowadziły do jego inwalidztwa. Sąd Powiatowy uznał, że skoro proces oddziaływania warunków szkodliwych dla zdrowia powoda trwał od 1961 r., to powództwo jest uzasadnione na podstawie art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz art. 444 § 1 i 2 k.c.Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję pozwanej Fabryki, powziął wątpliwości w sprawie w związku z treścią art. 123 ust. 1 i art. 124 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, art. 123 tej ustawy nie ma w sprawie zastosowania, ponieważ zdarzenie uzasadniające roszczenie powoda miało miejsce przed 1968 r. Artykuł 124 cyt. ustawy bowiem stanowi, że jeżeli okoliczności uzasadniające roszczenia zainteresowanych powstały przed wejściem w życie tej ustawy, to stosuje się przepisy poprzednio obowiązujące. Samo zaś przyznanie renty na podstawie ustawy emerytalnej z 1968 r. nie stanowi okoliczności wyłączającej możliwość dochodzenia roszczeń odszkodowawczych także za okres następujący po dacie przyznania renty społecznej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przed wejściem w życie przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) oraz ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6) podstawową normą regulującą odpowiedzialność uspołecznionych zakładów pracy za szkody na osobie pracownika, wywołane chorobą lub niezdolnością do pracy, pozostającymi w związku z zatrudnieniem, był art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97). Przepis ten w ust. 2 stanowił, że osoby uprawnione do świadczeń na podstawie tego dekretu mogą dochodzić od uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenia szkód wywołanych chorobą, niezdolnością do pracy lub śmiercią pracownika tylko wtedy, gdy okoliczności te zostały spowodowane naruszeniem przez zakład pracy jego obowiązków, wynikających z przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia pracowników, przy czym wynagrodzenie szkód ogranicza się do różnicy między wysokością odszkodowania należnego w myśl prawa cywilnego a wartością świadczeń należnych od organu ubezpieczeń społecznych. Droga sądowa do dochodzenia tych roszczeń nie została wyłączona. Odpowiedzialność odszkodowawcza uspołecznionych zakładów pracy obejmowała nie tylko szkody pracownika wynikłe z choroby zawodowej lub wypadku przy pracy, lecz także szkody, które powstały na skutek jakiejkolwiek choroby pracownika, pozostającej w związku z zatrudnieniem.Przepisy cytowanych wyżej ustaw z 1968 r. odmiennie uregulowały zasady odpowiedzialności uspołecznionych zakładów pracy za szkody na osobie pracownika oraz zmieniły tryb dochodzenia roszczeń z tego tytułu. W szczególności z mocy przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy określone w tej ustawie świadczenia przysługują pracownikowi lub jego rodzinie tylko w razie wypadku przy pracy (art. 1) lub choroby zawodowej określonej w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym (art. 21 ust. 1 cyt. ustawy oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy na choroby zawodowe - Dz. U. Nr 22, poz. 145).Według art. 16 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, za choroby zawodowe uważa się choroby powstałe w związku z wykonywaniem określonej pracy lub z powodu warunków, w których pracę wykonywano. Z mocy art. 16 ust. 2 tej ustawy uprawnione do świadczeń przewidzianych w ustawie w razie inwalidztwa z powodu choroby zawodowej są tylko te osoby, które w związku z pracą nabawiły się choroby wymienionej w wykazie chorób zawodowych, stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych uprawniających do świadczeń w razie inwalidztwa lub śmierci pracownika (Dz. U. Nr 22, poz. 147).Na podstawie tych przepisów Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 czerwca 1971 r. III PZP 12/71 stwierdził, że pojęcie inwalidztwa pozostającego w związku z zatrudnieniem w rozumieniu art. 123 ust. 1 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym obejmuje również inwalidztwo z powodu choroby zawodowej nie wymienionej w wykazie chorób zawodowych, a ponadto może obejmować inwalidztwo powstałe wskutek choroby, jeżeli się ona rozwinęła i doprowadziła do inwalidztwa w związku z warunkami pracy.W okresie obowiązywania ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - z mocy art. 123 tej ustawy - renta inwalidzka przewidziana w tej ustawie stanowi w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód spowodowanych inwalidztwem w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie, jeżeli szkoda nie jest następstwem wypadku przy pracy lub choroby zawodowej wymienionej w wykazie chorób zawodowych (art. 16 ust. 2 ustawy o p.z.e.).Artykuł 123 ust. 1 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym określa uprawnienia poszkodowanego pracownika w sytuacji, gdy zdarzenie wywołujące szkodę i sama szkoda zaistniały po wejściu w życie wymienionej wyżej ustawy, tj. po dniu 1 stycznia 1968 r. Wniosek taki wynika z treści art. 124 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym. Przepis ten bowiem stanowi, że roszczenia zainteresowanych o wynagrodzenie szkód - w przypadkach wynikających z art. 24-26 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - podlegają załatwieniu w trybie i na zasadach stosowanych przed wejściem w życie ustawy, jeżeli okoliczności uzasadniające te roszczenia powstały przed wejściem w życie ustawy emerytalnej z dnia 23 stycznia 1968 r.Analiza treści art. 124 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym prowadzi do wniosku, że wyrażenie "okoliczności uzasadniające te roszczenia" nie powinno być rozumiane w ten sposób, iż do zastosowania przepisów dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym konieczne jest, by zarówno zdarzenie wywołujące chorobę, jak i szkoda wynikła z tej przyczyny miały miejsce przed dniem 1 stycznia 1968 r.Ustawa bowiem nie nadaje decydującego znaczenia momentowi powstania roszczenia pracownika, lecz dacie powstania okoliczności uzasadniających to roszczenie. Okolicznościami uzasadniającymi roszczenie odszkodowawcze są te zdarzenia, które doprowadziły do powstania szkody (np. rozstrój zdrowia pracownika w następstwie wykonywania pracy w nieodpowiednich warunkach). A zatem data zdarzenia, z którego wywodzi się dochodzone roszczenie, a nie data wystąpienia szkody decyduje o zastosowaniu przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym.Takie wyjaśnienie w stosunku do wypadków przy pracy zawierają wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie dochodzenia przed sądami powszechnymi odszkodowań za następstwa wypadków przy pracy lub chorób zawodowych po wprowadzeniu systemu świadczeń ustawą z dnia 23 stycznia 1968 r. (uchwała Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 21, 30 i 31 grudnia 1970 r. III PZP 39/70 - OSNCP 1971, z. 3, poz. 40). Sąd Najwyższy, stwierdzając w wytycznych, że do wypadków, które zdarzyły się przed dniem 1 stycznia 1968 r., stosuje się przepisy procesowe i materialne obowiązujące przed wejściem w życie ustawy wypadkowej, powołał się między innymi na treść art. 124 ustawy o p.z.e.Jeżeli wiec ustawodawca nie uzależnił stosowania ograniczeń przewidzianych w art. 123 ustawy o p.z.e. od daty powstania roszczenia, lecz wiąże ten skutek z okresem powstania okoliczności uzasadniających to roszczenie, to brak jest podstaw do innego - niż w stosunku do wypadków przy pracy - potraktowania problemu: czy stosować poprzednio obowiązujący, czy też obecnie obowiązujący system prawny do roszczeń zainteresowanych o wynagrodzenie szkód, wynikłych z innych przyczyn pozostających w związku z zatrudnieniem poza chorobą zawodową, zamieszczoną w wykazie chorób zawodowych.Przepisy ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, w szczególności art. 123 ust. 1 tej ustawy, nie uzależniają stosowania tego przepisu od faktu przyznania przez organ rentowy renty inwalidzkiej z ubezpieczenia społecznego. Przyznanie takiej renty pracownikowi po wydaniu orzeczenia zasądzającego rentę przez sąd może stanowić okoliczność uzasadniającą zmianę orzeczenia na podstawie art. 907 § 2 k.c. Jeżeli poszkodowany w dacie orzekania otrzymuje już rentę inwalidzką na podstawie przepisów ustawy emerytalnej, sprawa zaś podlega rozpoznaniu przez sąd z mocy art. 124 ustawy o p.z.e., to okoliczność ta powinna być uwzględniona przy ustalaniu wysokości odszkodowania, zgodnie z art. 24 ust. 2 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o p.z.e.Artykuł 123 ust. 1 ustawy o p.z.e. normuje jedynie odpowiedzialność uspołecznionych zakładów pracy za szkody spowodowane inwalidztwem pozostającym w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie, nie określa natomiast, od jakiej daty przyjęte w tym przepisie rozwiązania mają zastosowanie. O tym, czy w rozpoznawanej sprawie stosować należy przepisy ustawy emerytalnej, czy też przepisy obowiązujące przed jej wejściem w życie, decyduje treść art. 128 i art. 124 tej ustawy.Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela odmiennego poglądu wyrażonego w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1972 r. (OSNCP 1972, z. 12, poz. 227).Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.