U 1/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes płk B. Dzięcioł. Sędziowie: płk A. Kaszycki, ppłk H. Kmieciak, płk S. Mendyka, płk A. Porzecki, płk dr W. Sieracki (sprawozdawca), sędzia Sądu Wojsk. (del.) ppłk J. Juszczak.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: mjr W. Kubala.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Mieczysława H., oskarżonego między innymi o przestępstwo określone w art. 125 k.k. w związku z art. 124 § 1 k.k., po rozpoznaniu przedstawionych postanowieniem zwykłego składu Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej z dnia 19 lutego 1973 r. w trybie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 23, poz. 166) do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów zagadnień prawnych budzących wątpliwości i wymagających zasadniczej wykładni ustawy:"1. Czy w stosunku do sprawcy przestępstwa określonego w art. 124 § 1 lub 2 k.k., skazanego na podstawie art. 125 k.k., mają zastosowanie przepisy odnoszące się do orzekania kar dodatkowych przewidzianych w wypadku skazania za zbrodnię (art. 40 § 1 pkt 2, art. 46 § 1 pkt 1 k.k.)?2. Jakie konieczne warunki muszą zaistnieć, aby do sprawcy przestępstwa określonego w art. 124 § 1 k.k miał zastosowanie przepis art. 125 k.k.?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora na podstawie art. 24 lit. a ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 23, poz. 166)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Karę dodatkową pozbawienia praw publicznych orzeka sąd obligatoryjnie - w myśl art. 40 § 1 k.k. - jedynie w wypadku skazania za zbrodnię. Również i orzeczenie (zarówno obligatoryjne - w myśl art. 46 § 1 k.k. - jak i fakultatywne - w myśl art. 46 § 2 k.k.) kary dodatkowej konfiskaty całości albo części mienia następuje w razie skazania za zbrodnię. Jeżeli zważy się, że zbrodnią - w myśl art. 5 § 2 k.k. - jest czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat albo karą surowszą, to stwierdzić należy, iż użyty w przepisach art. 40 § 1 i art. 46 k.k. zwrot "w razie skazania za zbrodnię" oznacza taką sytuację wyrokową, która charakteryzuje się tym, że: a) sprawca podlega odpowiedzialności karnej w ramach przepisu części szczególnej kodeksu karnego (lub innej ustawy karnej), przewidującego jako minimum ustawowego zagrożenia karę pozbawienia wolności nie niższą od lat 3, i b) podstawą prawną wymierzonej skazanemu kary pozbawienia wolności jest przepis części szczególnej (lub innej ustawy karnej), według którego dolna granica ustawowego zagrożenia nie jest niższa od 3 lat pozbawienia wolności.Przepis art. 125 k.k. jest tzw. niezupełnym przepisem odsyłającym. Przepis ten bowiem, zamiast powtórzyć znamiona przestępstw stypizowanych w art. 122, 123, lub 124 § 1 k.k., odsyła do określeń zawartych w tych artykułach, dodając do tych określeń dodatkowe elementy (warunki) w postaci tzw. czynnego żalu, polegającego na poniechaniu przez sprawcę dalszej działalności określonej między innymi w art. 124 § 1 k.k. i ujawnieniu przezeń wobec organu powołanego do ścigania przestępstw wszystkich istotnych okoliczności działalności szpiegowskiej. Tak więc konstrukcja prawna przepisu art. 125 k.k. wskazuje na to, że przepis ten obejmuje swą treścią zarówno znamiona przestępstwa określone w art. 124 § 1 k.k., jak i dodatkowe elementy (warunki) określające postać czynnego żalu. Kumulatywne zaistnienie tych dodatkowych elementów (warunków) powoduje to, że ze względów kryminalno-politycznych, podyktowanych interesem bezpieczeństwa państwa, sprawca przestępstwa określonego w art. 124 § 1 k.k. nie podlega karze określonej w tym przepisie, lecz ponosi odpowiedzialność karną i podlega karze w ramach zredukowanego ustawowego wymiaru kary, określonego w art. 125 k.k., przewidującego karę w granicach od roku do 10 lat pozbawienia wolności. Tak więc wymienione w art. 125 k.k. dodatkowe elementy (warunki), odejmując od zawartości kryminalnej czynu określonego w art. 124 § 1 k.k. pewną (i to dość poważną - na co wskazuje znacznie niższe ustawowe zagrożenie przewidziane w art. 125 k.k. w porównaniu z sankcją karną określoną w art. 124 § 1 k.k.) część ładunku społecznego niebezpieczeństwa, tworzą uprzywilejowaną postać przestępstwa szpiegostwa, którego typ podstawowy określa przepis art. 124 § 1 k.k. Zestawienie ustawowego zagrożenia przewidzianego w przepisie art. 125 k.k. z treścią przepisów art. 5 k.k. prowadzi do wniosku, że sprawca w razie okazania czynnego żalu (w postaci uprzednio określonej) ponosi odpowiedzialność karną w granicach przepisu art. 125 k.k. i skazany zostaje na podstawie tego przepisu nie za zbrodnię, lecz za występek, do którego nie mają zastosowania powołane uprzednio przepisy dotyczące kar dodatkowych (pozbawienia praw publicznych i konfiskaty całości albo części mienia) orzekanych wyłącznie w razie skazania za zbrodnię. Przedstawione rozwiązanie nie oznacza jednak, aby nie można było orzec kary dodatkowej pozbawienia praw publicznych na podstawie art. 40 § 2 k.k., jeżeli oczywiście zaistnieją określone w tym przepisie warunki orzeczenia tej kary dodatkowej.W świetle przytoczonych rozważań należało na pierwsze z przedstawionych pytań udzielić odpowiedzi jak na wstępie.2. Pytanie drugie zostało tak sformułowane, że ograniczając się wyłącznie do jego treści należałoby stwierdzić, iż na pytanie to udziela dostatecznie jasnej odpowiedzi samo brzmienie przepisu art. 125 k.k. Wiążąc jednak to pytanie z rozważaniami zawartymi w uzasadnieniu postanowienia zwykłego składu Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1973 r. - RS 1/73, należy podkreślić, że intencją przedstawionego pytania jest wyjaśnienie tego, kiedy najpóźniej sprawca przestępstwa określonego w art. 124 § 1 k.k. powinien ujawnić wobec organu powołanego do ścigania przestępstw wszystkie istotne okoliczności popełnionego przezeń czynu (przed przestawieniem mu zarzutu o popełnieniu przestępstwa, zaraz po przedstawieniu tego zarzutu, czy też może to uczynić w ostatniej fazie śledztwa - przed sporządzeniem aktu oskarżenia).Nawiązując do przedstawionych wywodów powołanego postanowienia Sądu Najwyższego, należy przede wszystkim podkreślić, że ujawnienie przez sprawcę wszystkich istotnych okoliczności popełnionego czynu powinno nastąpić wobec organu powołanego do ścigania przestępstw. W świetle obowiązujących przepisów, a zwłaszcza przepisów art. 2 ust. 1 i art. 25 ustawy z dnia 14 kwietnia 1967 r. o Prokuraturze PRL (Dz. U. Nr 13, poz. 55), nie ulega wątpliwości, że organem powołanym do ścigania przestępstw są prokuratorzy powszechnych i wojskowych jednostek organizacyjnych Prokuratury PRL oraz funkcjonariusze innych służb (w szczególności Milicji Obywatelskiej i Wojskowej Służby Wewnętrznej), które w myśl odpowiednich przepisów są uprawnione, na zlecenie i pod nadzorem prokuratora, do wszczęcia i prowadzenia postępowania przygotowawczego. Jeżeli zważy się, że przepis art. 125 k.k. stawia warunek, aby ujawnienie przez sprawcę wszystkich istotnych okoliczności popełnionego czynu nastąpiło wobec organu powołanego do ścigania przestępstw, to - uściślając przytoczone sformułowanie - należy dojść do wniosku, iż w konkretnej sprawie organem powołanym do ścigania przestępstw jest ten organ, który dysponuje tą sprawą w związku z prowadzonym w niej postępowaniem karnym. Z tego względu przyjąć należy, że ujawnienie, o którym traktuje przepis art. 125 k.k., powinno nastąpić wtedy, gdy sprawa, w której prowadzi się postępowanie karne, znajduje się w dyspozycji organu powołanego do ścigania przestępstw. W związku z tym, że - jak już zaznaczono - prokurator jest organem powołanym do ścigania przestępstw i - jak to wynika z odpowiednich przepisów kodeksu postępowania karnego (zwłaszcza przepisów art. 279, 284, 292 i 297 § 1 k.p.k.) - sprawa znajduje się w dyspozycji prokuratora aż do chwili wniesienia aktu oskarżenia, przeto należy dojść do wniosku, iż zawarty w art. 125 k.k. warunek będzie spełniony, jeżeli sprawca najpóźniej do chwili wniesienia aktu oskarżenia ujawni wobec prokuratora albo innego organu powołanego do ścigania przestępstw wszystkie istotne okoliczności popełnionego czynu.