III CZP 107/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz. Sędziowie SN: A. Gola (sprawozdawca), A. Nalewajko.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Tadeusza G. przeciwko Danucie D. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 16 sierpnia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sytuacji, gdy właściwy do spraw lokalowych organ administracji państwowej przydzielił decyzją jednemu z małżonków lokal użytkowy, drugi ze współmałżonków pozostający we wspólności ustawowej uzyskał tym samym również tytuł prawny do jego zajmowania?"podjął następującą uchwałę:Z mocy decyzji o przydziale lokalu użytkowego, wydanej na rzecz jednego z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej, najemcą lokalu użytkowego stał się także drugi małżonek. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w pytaniu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Powód jest współwłaścicielem nieruchomości położonej w G. przy ul. (...), gdzie m.in. znajduje się lokal handlowy o pow. 34,50 m2. Lokal ten na podstawie decyzji administracyjnej z 1978 r. zajmował Zygmunt D. - mąż pozwanej. Pozwana w tej decyzji nie była wymieniona, chociaż była w sklepie zatrudniona. W grudniu 1987 r. Zygmunt D. zaprzestał działalności handlowej, podjęła ją natomiast pozwana, która uzyskała na to stosowne zezwolenie. W sklepie, o którym mowa wyżej, pozwana prowadzi sprzedaż artykułów branży ogólnospożywczej. Mąż pozwanej pomaga jej w tej działalności, będąc zatrudnionym w sklepie. Danuta D. nie uzyskała dotychczas decyzji o przydziale lokalu sklepowego na swoje nazwisko. Powód nie został zawiadomiony o zakończeniu działalności handlowej przez Zygmunta D. Dotychczas strony nie zawarły umowy najmu, choć prowadzone były w tym przedmiocie pertraktacje.Powód domagał się w pozwie zapłaty kwoty 240.939 zł, którą następnie ograniczył do kwoty 220.032 zł z odsetkami, tytułem odszkodowania za zajmowanie tego lokalu za okres od dnia 1 kwietnia 1988 r. do dnia 31 marca 1989 r. Według powoda pozwana zajmuje wspomniany lokal sklepowy bezprawnie, gdyż decyzja o jego przydziale wymieniała jedynie męża pozwanej.Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 1991 r. Sąd Rejonowy w G. uwzględnił powództwo. Sąd ten uznał, że pozwana nie była objęta decyzją opiewającą na jej męża. Podejmując działalność handlową w grudniu 1987 roku pozwana powinna była uzyskać decyzję o przydziale lokalu na swoje nazwisko lub zawrzeć z wynajmującym umowę najmu. Skoro decyzji takiej nie uzyskała i nie zawarła umowy najmu z wynajmującym, należy ją uważać za zajmującą lokal użytkowy bez tytułu prawnego, co z kolei uzasadniało żądanie podwyższonego (200 %) czynszu.Powyższy wyrok pozwana zaskarżyła rewizją.W związku z rewizją Sąd Wojewódzki w T. przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. wyżej przytoczone pytanie prawne. Według Sądu Wojewódzkiego można przyjąć, że decyzja o przydziale lokalu użytkowego (sklepowego) wydana w 1978 r. na rzecz męża pozwanej objęła oboje małżonków, wskutek czego oboje małżonkowie stali się najemcami tego lokalu. Dla poparcia tego stanowiska wskazał Sąd Wojewódzki na uregulowanie przyjęte w art. 32 § 1 k.r.o., w myśl którego przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jedno z nich stanowią ich dorobek. Z lokalu użytkowego przydzielonego decyzją jednemu ze współmałżonków korzystali oboje małżonkowie, wspólnie prowadzili w nim działalność handlową i zarządzali nim stosownie do przepisów k.r.o. jako przedmiotem, do którego mieli równe uprawnienia. W tej sytuacji, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, nie ma znaczenia to, że przydział lokalu sklepowego nastąpił na rzecz jednego z nich, a zezwolenie na prowadzenie w nim działalności handlowej wydane zostało na rzecz drugiego ze współmałżonków, skoro nabyte prawo najmu lokalu użytkowego nie zostało wyłączone z ich majątku wspólnego (art. 33 k.r.o.). Poglądowi takiemu, według Sądu Wojewódzkiego, zdaje się przeczyć postanowienie art. 10 ust. 3 pr. lok. odnoszące się do lokalu mieszkalnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Już w wyroku z dnia 13 czerwca 1967 r. III CR 107/67 (OSNCP 1968, z. 4, poz. 66) Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że zarówno pod rządem kodeksu rodzinnego z 1950 r., jak i pod rządem kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 1964 r. prawa wynikające ze stosunku najmu uzyskane w czasie trwania małżeństwa stanowią dorobek wchodzący w skład majątku objętego wspólnością ustawową. Oznacza to, że chociaż umowa najmu zostanie zawarta tylko przez jednego z małżonków lub na rzecz jednego z nich zostanie wydana decyzja o przydziale lokalu, to jednak prawa do lokalu przysługują obojgu małżonkom łącznie. Pogląd, że prawo do lokalu zajmowanego przez małżonków jest ich wspólnym prawem majątkowym wyrażony został również w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 1974 r. III CZP 8/74 (OSNCP 1975, z. 4, poz. 51) oraz w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1974 r. III CZP 1/74 (OSNCP 1975, z. 3 poz. 37).Wyżej powołane orzeczenia Sądu Najwyższego zapadły, co prawda, w sprawach dotyczących lokali mieszkalnych, nie oznacza to jednak, by istniały podstawy do odmiennego traktowania prawa do lokalu użytkowego. Zapatrywanie takie wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 września 1982 r. III CZP 35/82 (OSNCP 1983, z. 4, poz. 44) stwierdzając, że "z mocy decyzji o przydziale garażu, wydanej na podstawie ... na rzecz jednego z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej, najemcą garażu stał się także drugi małżonek". W uzasadnieniu tejże uchwały przytoczono, że podstawy do jednolitego traktowania prawa najmu lokali mieszkalnych i użytkowych - w warunkach ustawowej wspólności majątkowej - należy upatrywać w unormowaniach art. 31 i 32 § 1 k.r.o. o dorobku i jego zakresie. Stanowiska takiego nie podważa regulacja zawarta w art. 9 ust. 3 pr. lok. z 1974 r. (obecnie art. 10 ust. 3 pr. lok.), według której wspólnie zajmowany przez małżonków lokal mieszkalny - chociażby umowa najmu została zawarta tylko przez jednego z nich lub przydział lokalu pozostającego w dyspozycji "terenowego organu administracji państwowej" nastąpił na rzecz jednego z nich - staje się przedmiotem ich wspólnego prawa. Brak podobnego uregulowania w odniesieniu do lokali użytkowych nie może być rozumiany jako wyraz odstępstwa od zasady dotyczącej uprawnień małżonków wynikających ex lege z małżeńskiej wspólności majątkowej.Tak kształtujący się stan prawny przemawiał za trafnością poglądu Sądu Wojewódzkiego, że decyzja o przydziale lokalu użytkowego (sklepowego) rozciągała się (obecnie garaże i lokale użytkowe nie podlegają przepisom prawa lokalowego, por. ustawa z dnia 23 marca 1990 r. o zmianie ustawy - Prawo lokalowe, Dz. U. Nr 32, poz. 190) także na drugiego małżonka, nawet wtedy, gdy nie był on wymieniony w tej decyzji. Na marginesie zauważyć należy, że według art. 2 ust. 1 powołanej ustawy najem lokali użytkowych i budynków, nawiązany na podstawie decyzji administracyjnych o przydziale wydanych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 23 marca 1990 r. (6 czerwca 1990 r.), trwa nadal na warunkach dotychczasowych; od dnia wejścia w życie ustawy podlega on przepisom kodeksu cywilnego, w szczególności co do sposobu jego rozwiązania. Według ust. 2 art. 2 powołanej ustawy, do czasu zawarcia umowy dotyczącej wysokości czynszu, najemcy lokali i budynków wymienionych w ust. 1 art. 2 opłacają, nie dłużej niż przez trzy miesiące od dnia wejścia w życie ustawy, czynsz w wysokości dotychczasowej.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na postawione pytanie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji.