I PZP 59/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Józefowicz (spr.).Sędziowie SN: J. Łętowski, J. Borkowski.Protokolant: K. Dobrzeniecka.Prokurator w Ministerstwie Sprawiedliwości: Jan Szywczyk.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie z powództwa Mieczysława S. przeciwko P. w T. i W. "T-P" Spółka z o.o. w T. o nagrodę z zysku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 21 listopada 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu postanowieniem z dnia 17 października 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy postanowienie regulaminu podziału nagrody z zysku w Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością - joint venture ze konkretny okres rozliczeniowy wyłączające prawo pracownika do nagrody w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie tego okresu jest ważne?"podjął następującą uchwałę:Nieważne jest postanowienie regulaminu wynagradzanie za pracę, wprowadzonego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, wyłączające prawo pracownika do nagrody (premii) z zysku za okres rozliczeniowy w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie tego okresu.Uzasadnienie faktycznePowód Mieczysław S. w pozwie skierowanym przeciwko W. "T-P" Sp. z o.o. w T. i P. w T. wnosił o zasądzenie pełnego wynagrodzenia za grudzień 1990 r., ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy za 1990 r. i tzw. trzynastej pensji w związku z rozwiązaniem stosunku pracy przez pozwane zakłady pracy z dniem 31.12.1990 r. bez zachowania okresu wypowiedzenie.Pozwane przedsiębiorstwa wniosły o oddalenie powództwa twierdząc, że w innej sprawie zawarły ugodę sądową, w której mieniły formę rozwiązania stosunku pracy z powodem, a nadto powód oświadczył, że zrzekł się roszczeń pieniężnych w stosunku do obu pozwanych w związku z rozwiązaniem umowy o pracę.Na rozprawach w dniu 8 i 20 maja 1991 r. powód sprecyzował swoje roszczenia i oświadczył, że w ugodzie zrzekł się wyłącznie tych świadczeń, które mógłby sąd zasądzić, przywracając go do pracy.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Toruniu wyrokiem z dnie 23 sierpnia 1991 r. w sprawie zasądził na rzecz Mieczysława S. od pozwanego W. "T-P" w T. kwotę 1.102.600 zł z ustawowymi odsetkami od 1.01.1991 r. z tytułu ekwiwalentu za niewykorzystany urlop oraz kwotę 7.800 zł z odsetkami, stanowiącą niewypłacone powodowi wynagrodzenie, potrącono jako porto od przekazu pocztowego, bezzasadnie obciążające powodu. Sąd Rejonowy zasądził też od tego pozwanego na rzecz powoda ustawowe odsetki za okres od 28.12.1990 r. do 29.07.1991 r. od kwoty 104.300 zł, stanowiącej wynagrodzenie za pracę wypłacone powodowi z opóźnieniem, oraz ustawowe odsetki za okres od 1-24.01.1991 r. od kwoty 494.100 zł należnego powodowi wynagrodzenia ze inwentaryzację, wypłaconego także z opóźnieniem.Ponadto Sąd Rejonowy zasądził od pozwanego P. w T. na rzecz powoda odsetki od kwoty 100.000 zł za okres od 22.12.1990 r. do 2.01.1991 r. za zwłokę w wypłacie wyrównania do wysokości należnego powodowi wynagrodzenia.Sąd Rejonowy oddalił powództwo w części dotyczącej żądania nagrody z zysku za 1990 r., uznając za ważne postanowienie regulaminu, wprowadzające taką nagrodę za okres 4 miesięcy pracy, licząc od rozpoczęcia działalności spółki we wrześniu 1990 r. z zastrzeżeniem warunku, aby pracownik był zatrudniony w dacie zatwierdzenia bilansu w 1991 r. po zakończeniu okresu rozliczeniowego za 4 miesiące 1990 r.Sąd Rejonowy stwierdził, że zgodnie z regulaminem wynagrodzenia w pozwanej spółce okresem rozliczeniowym jest okres roczny. Warunkiem otrzymania nagrody z zysku jest przepracowanie 9 miesięcy w danym roku. Wyjątkiem od tej zasady był rok 1990, w którym ze względu na rozpoczęcie działalności spółki od września 1990 r. okresem rozliczeniowym były 4 miesiące. Z tego względu wprowadzono wymaganie, aby pracownik był zatrudniony w dniu zatwierdzenia bilansu w 1991 r. po zakończeniu okresu rozliczeniowego.Zdaniem Sądu Rejonowego ten warunek regulaminu jest ważny z uwagi na to, że w istocie § 19 ust. 2 regulaminu jest wyjątkiem korzystnym dla pracownika, pozwalającym na uzyskanie nagrody z zysku, pomimo nieprzepracowania 9 miesięcy w roku obliczeniowym. Zdaniem tego sądu pracodawca mógł zastosować w ramach wyjątku korzystnego dla pracownika ograniczenie tego wyjątku, nie narażając się na zarzut nieważności postanowień regulaminu premiowania.Wobec tego, że powód Mieczysław S. nie pracował w spółce w czasie sporządzenia bilansu w 1991 r., sąd oddalił tę część jego powództwa, w której domaga się zasądzenia nagrody z zysku, pomimo iż faktycznie nie przepracował całego okresu rozliczeniowego za 1990 r., a jedynie data rozwiązania umowy o pracę została określona na dzień 31.12.1990 r. w drodze ugody sądowej.Od powyższego wyroku w części oddalającej powództwo złożył rewizję powód, wnosząc o zmianę zaskarżonej części orzeczenia i uwzględnienie powództwa.Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu, rozpoznając rewizję powoda, postanowieniem z dnia 17 października 1991 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości o następującej treści: "Czy postanowienie regulaminu, podziału nagrody z zysku w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością - joint venture za konkretny okres rozliczeniowy, wyłączające prawo pracownika do nagrody w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie tego okresu jest ważne?".W uzasadnieniu swego postanowienia Sąd Wojewódzki stwierdził, że § 19 regulaminu wynagrodzenia w pozwanej spółce stanowi, że nagroda z zysku przysługuje osobom, które w danym roku przepracowały minimum 9 miesięcy z zastrzeżeniem ust. 2. Z postanowienia ust. 2 § 19 tego regulaminu wynika, że nagroda za 1990 r. przysługuje pracownikom, którzy podjęli pracę we wrześniu 1990 r. i byli zatrudnieni na dzień zatwierdzenia bilansu w 1991 r. Z umowy o pracę wynika, że powód został zatrudniony w pozwanej spółce od 1 września 1990 r. na czas nieokreślony w pełnym wymiarze godzin na warunkach przewidzianych w regulaminie spółki, z wynagrodzeniem zasadniczym, według kategorii III w kwocie 2.100.000 zł oraz premiami i dodatkami na zasadach i warunkach określonych w przepisach o wynagrodzeniu w regulaminie wynagradzania i premiowania spółki, wskaźnik - 0,4. Według załącznika nr 4 do regulaminu za spowodowanie strat gospodarczo-finansowych przedsiębiorstwa (udowodnionych) pracownik może być zwolniony z pracy dyscyplinarnie w trybie art. 52 k.p., a nadto pozbawiony premii za dany miesiąc, nagrody z zysku i nagrody okolicznościowej. Pozwana spółka nie jest uspołecznionym zakładem pracy, który może swobodnie kształtować indywidualną płacę pracowników z uwzględnieniem zasad wynikających z art. 78 k.p. Zakład pracy nie jest związany ukształtowanymi w przedsiębiorstwach państwowych świadczeniami, takimi jak np. premie uznaniowe i regulaminowe i nagrody z zysku. W związku z powyższym Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość, czy spółka może swobodnie ustalać zasady wypłaty nagrody z zysku i pozbawić nagrody tego pracownika, który w dniu zatwierdzenia bilansu nie był zatrudniony. Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego ma istotne znaczenie w sprawie, bowiem w razie uznania nieważności postanowienia regulaminu podziału nagrody z zysku powstałaby konieczność rozważenia, jaki wpływ na prawo powoda do tej nagrody ma rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy powoda.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Powód zawarł z pozwanym W. "T-P" w T. w dniu 1 września 1990 r. umowę o pracę na czas nieokreślony, w której strony określiły, że powód, jako kierownik zespołu magazynów, będzie otrzymywał płacę zasadniczą w kwocie 2.100.000 zł miesięcznie, premie i dodatki na zasadach i warunkach określonych w przepisach o wynagrodzeniu w regulaminie wynagradzania i premiowania spółki, wskaźnik 0,4. Zapis § 3 tego regulaminu prawidłowo zalicza do wynagrodzenia pracownika m.in. nagrodę z zysku spółki. Jest to zgodne z orzecznictwem sądowym, w którym utrwaliło się stanowisko, uznające owe nagrody za jedną z form wynagradzania za pracę. O charakterze danego świadczenia, jako wynagrodzenia za pracę, nie decyduje bowiem nazwa, lecz powiązanie nakładu pracy pracownika, zespołu, a nawet z całego przedsiębiorstwa z jego osiągnięciami ekonomicznymi, a w niniejszej sprawie z wynikami gospodarczymi spółki. Świadczenie przysługujące pracownikowi z tego tytułu nazwane nagrodą jest w istocie premią, zależną od spełnienia warunków premiowania, przewidzianych w regulaminie, a nie od indywidualnej decyzji kierownika zakładu pracy (oderwanej od warunków premiowania), wyróżniającej pozaregulaminowe zasługi pracownika dla zakładu pracy nagrodą, nie mającą charakteru roszczeniowego. Pozwana spółka, jako jednostka gospodarki prywatnej, mogła swobodnie określić okres pracy, za który przysługuje pracownikowi regulaminowa nagroda (premia) z zysku, w tym za okres 4 miesięcy działania spółki w 1990 r. (§ 19 ust. 1 i 2 regulaminu wynagradzania). Zgodnie zatem z art. 80 i 85 § 1 k.p. nagroda powinna być wypłacona, jako umowny składnik wynagrodzenia za pracę po wykonaniu pracy za okres, za który przysługuje, jeżeli nie nastąpiły w tym okresie pracy, przewidziane stosownie do § 19 ust. 3 ww. regulaminu w załączniku nr 4 okoliczności, uzasadniające potrącenie części lub całkowite pozbawienie nagrody z zysku, ze względu na nieprzestrzeganie przez pracownika obowiązków pracowniczych i regulaminów spółki. Okoliczności tych uzasadniających redukcję nagrody z zysku, sąd I instancji nie badał wobec uznania, że powód nie spełniał, przewidzianego w § 19 ust. 2 regulaminu dodatkowego warunku, a mianowicie "zatrudnienia na dzień zatwierdzenia bilansu w 1991 r.". Z uwagi na to, że Sąd Wojewódzki rozpoznając rewizję powoda powziął poważne wątpliwości, czy to stanowisko sądu I instancji jest prawidłowe, powstała do rozstrzygnięcia kwestia, czy wymieniony w regulaminie powyższy dodatkowy warunek może być w świetle przepisów prawa reduktorem nagrody (premii) z zysku, jeżeli nastąpił po okresie rozliczeniowym?W tej kwestii - zdaniem Sądu Najwyższego - nasuwa się negatywna odpowiedź z przytoczonych niżej względów.Przede wszystkim należy stwierdzić, że pozostało nadal aktualne orzecznictwo Sądu Najwyższego (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 4 kwietnia 1985 r., w sprawie III PZP 41/84 i uchwała pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 20 października 1985 r., w sprawie III PZP 33/85, OSNCP z 5 I 1986, poz. 64), które uznało za nieważne postanowienie regulaminu podziału premii z zysku w przedsiębiorstwie państwowym za konkretny okres rozliczeniowy, wyłączające prawo pracownika do premii w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie tego okresu. Dokonana przez Sąd Najwyższy analiza prawna tego postanowienia regulaminu na podstawie przepisów normujących wynagrodzenie za pracę, a w szczególności zasad wynikających z art. 13 k.p. ma niezmienioną wartość na gruncie tego przepisu w odniesieniu do takiego samego postanowienia regulaminu wynagradzania, wprowadzonego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Z przepisu tego wynikają zasady przesądzające o konieczności wiązania w prawie pracy w każdym zakładzie pracy wszelkich składników wynagrodzenia oraz przesłanek warunkujących nabycie lub utratę wynagrodzenia z konkretnym okresem rozliczeniowym. Pomijając zatem w niniejszej sprawie zawarte w ww. uchwałach SN wywody prawne, dotyczące gospodarki finansowej przedsiębiorstw państwowych, jako nie odnoszące się do nagrody (premii) z zysku w pozwanej spółce, należy tu wyrazić pogląd, że samodzielność spółki z o.o. w ustalaniu zasad wynagrodzenia pracowników nie może cechować dowolność, ale musi się mieścić w granicach obowiązującego prawa i nie może naruszać zasad, wynikających z art. 13 k.p. Na tym tle przesłanki powstania i utraty prawa do każdego ze składników wynagrodzenia za pracę muszą pozostawać w związku z rodzajem, ilością i jakością pracy i z rzetelnym wykonywaniem obowiązków pracowniczych. Dlatego należy uznać za uzasadnione prawem przewidziane w załączniku nr 4 do regulaminu wynagradzania w pozwanej spółce, wymienione w nim m.in. istotne przewinienia jakościowe i dyscyplinarne pracownika, nietrzeźowość, kradzieże, zawinione i udowodnione spowodowanie strat gospodarczo-finansowych w przedsiębiorstwie spółki itp., które mają bezpośredni wpływ na wypracowanie i osiągnięcie zysku w spółce, z którego część przeznaczona jest na premie z zysku, nazwane nieściśle w regulaminie nagrodami z zysku. Okoliczności te mogą być reduktorami premii z zysku, jako przejaw nierzetelnej pracy pracownika w okresie rozliczeniowym, które przyczynia się do zmniejszenia lub nieosiągnięcia zysku z pracy całego zespołu pracowników. Reduktorami uprawnień do premii z zysku nie mogą natomiast być okoliczności, nie mające żadnego związku z rzetelną pracą pracownika w razie wypracowanego zysku przez spółkę. W świetle powyższego zasługuje w pełni na aprobatę stanowisko wyrażane w powołanych wyżej uchwałach SN, że "za nieważny uznać trzeba zapis wyłączający prawo pracownika do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy w razie rozwiązania stosunku pracy po upływie tego okresu bez względu na to, kiedy regulamin został uchwalony, gdyż taki zapis pozostaje w sprzeczności z zasadami, wynikającymi z art. 13 k.p.". Z tego wynika, że rozwiązanie stosunku pracy po okresie rozliczeniowym nie powinno powodować utraty uprawnień pracownika do premii z zysku w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, jeżeli nie wchodzą w rachubę przewidziane w regulaminie okoliczności, które w świetle prawa mogą być zasadnie uznane za reduktory premii ze względu na nierzetelną pracę lub zawinione przez pracownika niewykonywanie lub nienależyte wykonywanie obowiązków pracowniczych albo naganne zachowanie się pracownika w pracy (np. pijaństwo) w okresie rozliczeniowym.Z uwagi na to, że nabycie prawa do premii z zysku jest następstwem rzetelnego wykonywania pracy przez pracownika w okresie rozliczeniowym, rozwiązanie umowy o pracę po upływie tego okresu nie może pozbawić pracownika przysługującego mu z mocy art. 80 k.p. wynagrodzenia za pracę wykonaną, w tym także istotnego składnika wynagrodzenia za pracę, jakim jest z mocy umowy o pracę premia z zysku.Mając powyższe rozważenia na uwadze, Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości należało ze względu na treść art. 18 w związku z art. 13 i 80 k.p. udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.