II CR 838/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Ereciński.Sędziowie SN: B. Czech, A. Wypiórkiewicz (spraw.).SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 1991 r. sprawy z powództwa M. K. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "Ś." o przekształcenie lokatorskiego prawa do lokalu na własnościowe na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 24 kwietnia 1990 r., sygn. akt (...):uchyla zaskarżony wyrok w całości oraz przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temuż Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowódka M. K. jest członkiem Spółdzielni Mieszkaniowej "Ś.". W dniu 9 czerwca 1983 r. otrzymała na warunkach lokatorskich przydział mieszkania nr (...) o pow. 48,20 m2 w budynku Spółdzielni przy ul. W. z obowiązkiem zamieszkania wraz z rodzicami E. i F. G. Uprzednio posiadaczem prawa do tego lokalu był ojciec powódki.W wyniku zamiany mieszkań z innym członkiem Spółdzielni w dniu 14 lutego 1986 r. Zarząd pozwanej przydzielił powódce w zamian za wymieniony wyżej lokal mieszkanie nr (...) o pow. 47,65 m2 w budynku położonym przy ul. O. również z obowiązkiem zamieszkania wraz z rodzicami. Następnie w dniu 25 listopada 1988 r. powódka wystąpiła do Spółdzielni o przekształcenie lokatorskiego prawa do mieszkania na prawo własnościowe, ale spotkała się z odmową zarządu, który na posiedzeniu w dniu 9 grudnia 1988 r. nie przychylił się do wniosku ze względu na budowę przez rodziców domu mieszkalnego w M. Zarząd wziął pod uwagę, że ojciec powódki zobowiązał się wobec pozwanej do opuszczenia mieszkania wraz z rodziną po wybudowaniu domu oraz korzystał z kredytu budowlanego. Rada Nadzorcza Spółdzielni na posiedzeniu odbytym w dniu 30 stycznia 1989 r. nie uchyliła odwołania powódki, podzielając stanowisko zarządu ze względu na treść § 27 ust. 2 pkt 4 statutu.W tej sytuacji w dniu 13 kwietnia 1989 r. M. K. wytoczyła przeciwko Spółdzielni powództwo o uchylenie uchwały Rady Nadzorczej oraz o nakazanie pozwanej przekształcenia lokatorskiego prawa do wymienionego wyżej mieszkania nr (...) przy ul. O. na prawo własnościowe.Sąd Wojewódzki, wyrokiem z dnia 24 kwietnia 1990 r. powództwo oddalił, mając na uwadze przytoczony wyżej stan faktyczny, który odniósł do treści § 27 ust. 2 pkt 4 statutu Spółdzielni. Stosownie do przyjętych ocen prawnych, skoro według brzmienia cyt. przepisu Spółdzielnia może odmówić dochodzonego przez członka przekształcenia, gdy osoba bliska wnioskodawcy wspólnie z nim zamieszkała buduje dom jednorodzinny przy pomocy kredytu bankowego, to zarząd pozwanej Spółdzielni nie naruszył praw członkowskich powódki, nie uwzględniając jej wniosku. Bez znaczenia pozostaje okoliczność, jak powódka rozumiała pojęcie "osób bliskich" i czy wiedziała, że rodzice przystąpili do budowy domu mieszkalnego w ich gospodarstwie w M. oraz, że zaciągnęli kredyt bankowy. Pozwana nie kwestionuje prawa powódki do dalszego korzystania z prawa lokatorskiego. W tym stanie rzeczy nie można przypisać organom Spółdzielni naruszenia zasad współżycia społecznego.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki, wynikającej z podstawy przewidzianej w art. 368 pkt 1 k.p.c. i domagając się stosownej do treści żądania zmiany zaskarżonego orzeczenia albo jego uchylenia do ponownego rozpoznaniaUzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wymienione w statutach wypadki, w których Spółdzielnia może odmówić przekształcenia prawa lokatorskiego na własnościowe, wskazują na swoistą konkretyzację zasad współżycia społecznego na obszarze wykonywania przez członka spółdzielni prawa do własnego mieszkania. Zasady te korelują ze społecznym przeznaczeniem tego prawa, którego przedmiot odnosi się do istotnej sfery życia. W szczególności chodzi tu o położenie tamy dla takich układów, gdy członek spółdzielni posiadający prawo do mieszkania typu lokatorskiego zmierza do prawnego (formalnego) jego umocnienia jedynie dla osiągnięcia korzyści niezwiązanych z zaspokajaniem potrzeb mieszkaniowych. Taki sposób potraktowania kwestii mieszkaniowej każe upatrywać w przedmiocie prawa do mieszkania podstawowego dobra rodzinnego w warunkach ograniczonej do niego dostępności i wciąż obowiązującej zasady jednego mieszkania.Trzeba wszakże zaznaczyć, że przekształcenie prawa lokatorskiego we własnościowe, należy do zobowiązania spółdzielni wobec członka, który spełnia ustawowo w tym zakresie wymagania i że jedynie w wypadkach określonych w statucie spółdzielnia może odmówić pozytywnego załatwienia wniosku członka (por. art. 219 pr. spół.). Przypomnienie tego jest tym więcej niezbędne, że taki sposób zaspokojenia potrzeby mieszkaniowej członków wychodzi naprzeciw założeniom gospodarki rynkowej. Poddane ogólnym regułom wykładni (art. 65 k.c.) postanowienia statutów spółdzielni mieszkaniowych ustalające wypadki dopuszczalnej odmowy przekształcenia lokatorskiego prawa do mieszkania we własnościowe powinny być tłumaczone stosownie do okoliczności oraz norm współżycia społecznego w sposób wspomagający realizację zasady prywatyzacji zasobów mieszkaniowych.Jednocześnie nie może ujść z pola widzenia, że trudności okresu przejściowego, powodowane niedoborem mieszkań, wysokimi kosztami pozyskiwania nowej substancji mieszkaniowej oraz w związku z tym społecznie odczuwanym trudnym dostępem do lokali sprawiają, że mieszkania nie są jeszcze traktowane jaka powszechnie dostępny przedmiot konsumpcji (towar). W takich warunkach odniesienie się do zasad współżycia może przyczynić się do łagodzenia sprzeczności powstających przy społecznym podziale skąpych zasobów mieszkaniowych.Kojarzenie tego, co sprzyja ogólnym kierunkom rozwoju, z tym co ważne jest z punktu widzenia jednostkowego, należy do wskazań odnoszących się do prawidłowego stosowania prawa w warunkach społeczno-gospodarczych okresu przejściowego.Odniesienie omawianych zasad do okoliczności niniejszej sprawy pozwala Sądowi Najwyższemu stwierdzić, że uzasadniony jest podniesiony w rewizji zarzut naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 219 § 1 pr. spół., art. 5 k.c. oraz § 27 ust. 2 pkt 4 statutu pozwanej Spółdzielni. Przy stosowaniu wymienionych przepisów Sąd pierwszej instancji ograniczył przedmiot swoich ocen do materii wynikającej z samego ich dosłownego brzmienia, natomiast nie przeprowadził dostatecznie wyczerpującej wykładni treści przepisów w kontekście stanu faktycznego i przy uwzględnieniu omówionych wyżej kierunków interpretacyjnych. Kwestia ta wiąże się z brakiem niezbędnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych istotnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.Nie zostało mianowicie należycie wyjaśnione, czy ojciec powódki wspólnie z nią zamieszkały istotnie zamierza zaspokoić potrzeby mieszkaniowe córki w domu wznoszonym przy pomocy kredytu bankowego, czego wymaga § 27 ust. 2 pkt 4 statutu prawnego. Do tego niezbędne było rozważenie aktualnej sytuacji życiowej powódki w aspekcie rodzinnym i zawodowym. Należy zaznaczyć, że strona pozwana nie podnosiła, iż w planach życiowych powódki leży przeniesienie się z S. do M. Wręcz przeciwnie w odpowiedzi na rewizję przyznała, że sytuacja skarżącej wiąże ją z obecnym miejscem zamieszkania.Nie ma też danych co do okoliczności, że wielkość wznoszonego domu i jego stan oraz ogólna sytuacja całej rodziny powódki czyni prawdopodobnym wspomnianą zmianę miejsca zamieszkania powódki. Pozwana nie może skutecznie powoływać się na zobowiązanie ojca powódki, że z chwilą wykończenia domu opuści wraz z rodziną zajmowany lokal, skoro takiego oświadczenia nie odebrała od powódki, która jest posiadaczem prawa do mieszkania, i której w związku z tym przysługują określone uprawnienia wynikające z członkostwa w spółdzielni. Pozwana przy tym nie kwestionuje takich uprawnień powódki.Nie zostało też prawidłowo wyjaśnione, czy sprawa budowy domu była już aktualna w okresie, w którym Spółdzielnia przyjmowała powódkę w poczet swoich członków po wystąpieniu z niej ojca przy zachowaniu prawa do zajmowania przez niego dotychczasowego lokalu na zasadzie domownika. Dopiero wówczas możliwe było rozważenie, czy zrzeczenie się członkowstwa przez F. G. "na rzecz" córki było świadomym zabiegiem zmierzającym do zachowania w przyszłości mieszkania spółdzielczego i jaki w tym udział mogła mieć sama powódka.Ponadto nie zostało zbadane, czy po opuszczeniu mieszkania przez rodziców powódki byłoby ono właściwie zasiedlone, co ma związek z liczebnością jej rodziny.Sąd Wojewódzki powinien był też ustalić, czy uzyskana przez ojca powódki pomoc kredytowa przyczyniła się do pokrycia znaczącej części kosztów budowy, gdyż strona powodowa utrzymywała, że udział takiego kredytu w tych kosztach był minimalny.Prawidłowe wyjaśnienia wszystkich tych wyszczególnionych okoliczności pozwoliłoby Sądowi na przeprowadzenie prawidłowej oceny prawnej w zakresie zaistnienia statutowej podstawy odmowy przekształcenia lokatorskiego prawa do mieszkania na własnościowe.Sama zaś możliwość zbycia przez powódkę własnościowego prawa do mieszkania nie uzasadnia jeszcze odmowy Spółdzielni, gdyż zamiar taki zgodny jest z treścią takiego prawa, do którego atrybutów należy między innymi możliwość rozporządzania nim za życia na wypadek śmierci. Uprawnienia do rozporządzania posiadanych prawem mieściło się w regułach gospodarki rynkowej.W końcu należy zauważyć, że uznanie przez Sąd Wojewódzki, iż pozwana, odmawiając przekształcenia nie narusza zasad współżycia społecznego, skoro nie kwestionuje jej praw lokatorskich, rozmija się z istotą sporu, do którego należy rozstrzygnięcie, czy powódka wykonuje prawo do przekształcenia w sposób zgodny z zasadami współżycia skonkretyzowanymi w § 27 ust. 2 pkt 4 statutu. Natomiast Spółdzielnia zobowiązana jest do dokonania przekształcenia poza wypadkami przewidzianymi w statucie. Chodzi zatem o ustalenie, czy taki wypadek zaistniał.Z tych zasad, gdy podstawa zaskarżenia została dostatecznie wykazana, a sprawa wymaga dalszych wyjaśnień, Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę właściwemu do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w S.