III CZP 66/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: J. Szachułowicz, Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Genowefy D. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 5 sierpnia 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy według przepisu art. 18 ust. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 192) wymagane jest pozwolenie organu właściwego do spraw gospodarki terenowej i ochrony środowiska na podział nieruchomości nierolniczej w wypadku, gdy podział takiej nieruchomości wynika z nabycia własności części nieruchomości w drodze zasiedzenia?2. Jeżeli pozwolenie na podział w przedstawionym stanie rzeczy jest wymagane, a postępowanie administracyjne w tym przedmiocie nie zostało wszczęte, to czy sąd powinien zawiesić postępowanie o stwierdzenie nabycia własności części nieruchomości w drodze zasiedzenia na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. i z uwzględnieniem art. 177 § 2 k.p.c. (art. 13 § 2 k.p.c.), czy też zastosować się przez analogię do wymagań określonych w art. 620 § 1 k.p.c?3. Jeżeli zaś w danej sprawie o stwierdzenie nabycia prawa własności nieruchomości w drodze zasiedzenia organ administracyjny prawomocnie orzeknie, że pozwolenie na podział nieruchomości w ogóle nie jest wymagane przez art. 18 ust. 4 cytowanej ustawy, to czy w takiej sytuacji dopuszczalne jest prowadzenie postępowania sądowego i zakończenie go postanowieniem uwzględniającym wniosek?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Przepis art. 18 ust. 2 pkt 2 w związku z ust. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 192) ma takie tylko znaczenie, że organ administracji państwowej nie może kwestionować podziału nieruchomości wynikłego na skutek zasiedzenia poszczególnych jej części przez różne osoby, choćby podział ten był niezgodny z planem zagospodarowania przestrzennego.Przepis ten nie hamuje postępowania sądowego o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Kielcach w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawczyni Genowefa D. wystąpiła do Sądu Powiatowego z żądaniem orzeczenia, że Aniela i Michał małżonkowie M. nabyli w drodze zasiedzenia dwa place, bliżej co do położenia, powierzchni i granic opisane we wniosku, które wchodzą w skład większej nieruchomości położonej w O. przy ul. Z.Sąd Powiatowy zobowiązał wnioskodawczynię Genowefę D. do przedstawienia prawomocnej decyzji właściwego organu administracyjnego w przedmiocie pozwolenia na podział nieruchomości, wymaganego przez art. 18 ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 192), po czym - gdy decyzja taka nie została przedstawiona - postanowieniem z dnia 3.I.1974 r. zawiesił postępowanie na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c.Następnie Sąd Powiatowy zwrócił się do Wydziału Gospodarki Komunalnej, Przestrzennej i Komunikacji Urzędu Miejskiego w O. o wszczęcie postępowania administracyjnego mającego na celu wydanie wspomnianego pozwolenia. Sąd otrzymał od tegoż organu odpowiedź, z której wynika, że nie widzi on podstawy prawnej do ingerowania w przedmiot sprawy objętej postępowaniem sądowym.W tej sytuacji, gdy postępowanie administracyjne nie zostało wszczęte, wnioskodawczyni Genowefa D. złożyła wniosek o podjęcie zawieszonego postępowania.Sąd Powiatowy oddalił ten wniosek z uzasadnieniem, że nie ustała dotychczas przeszkoda uzasadniająca zawieszenie postępowania. W zażaleniu na to postanowienie wnioskodawczyni podniosła, że nietrafne jest stanowisko Sądu Powiatowego, wedle którego w sprawie konieczne jest uzyskanie pozwolenia organu administracyjnego na wynikający z zasiedzenia podział nieruchomości miejskiej, a ponadto - gdyby nawet taki pogląd podzielić - to wobec odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego należy uznać, że Urząd Miejski w O. nie stawia przeszkód na drodze do uwzględnienia wniosku o stwierdzenie zasiedzenia.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozstrzygnięcia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego, zauważyć należy, co następuje:Według stanu prawnego sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 192), na podział nieruchomości położonych w granicach miast na dwie lub więcej części (działek) wymagane było uzyskanie pozwolenia właściwego organu administracyjnego (art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli - Dz. U. Nr 35, poz. 240 ze zm.).Na tle art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1958 r. orzecznictwo Sądu Najwyższego przyjęło, że są dwie sytuacje, kiedy pozwolenie przewidziane w art. 5 tejże ustawy nie jest potrzebne. Pierwsza dotyczyła zasiedzenia, a druga wzniesienia budynku lub innego urządzenia przez samoistnego posiadacza gruntu (art. 231 k.c.; por. uchwałę SN z dnia 16.VII.1970 r. III CZP 42/70 - OSNCP 1971, poz. 125 oraz uchwałę z dnia 20.IX.1968 r. III CZP 75/68 - OSNCP 1969, poz. 159).Ustawa z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 192) w art. 18 ust. 2 wymienia cztery wypadki, w których "niezależnie od ustaleń planu zagospodarowania przestrzennego podział nieruchomości nierolniczych nastąpi na wniosek stron". Dwa z nich to wypadki przyjęte dotychczas w orzecznictwie, a mianowicie: ustalenie części nieruchomości nabytej w drodze zasiedzenia oraz ustalenie działki budowlanej zabudowanej domami lub budynkami wymienionymi w art. 12 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach przez samoistnego posiadacza w dobrej wierze. Dwa dalsze dotyczą: a) działu spadku obejmującego nieruchomość zabudowaną dwoma lub więcej domami, jeżeli dział ma polegać na wydzieleniu poszczególnym spadkobiercom domu wraz z gruntem niezbędnym do prawidłowego użytkowania tego domu, oraz b) zniesienia współwłasności powstałej na skutek ustania małżeńskiej wspólności majątkowej, jeżeli podział ma polegać na wydzieleniu każdemu z małżonków lub rozwiedzionych małżonków poszczególnych domów, wraz z gruntem niezbędnym do ich prawidłowego użytkowania.Wymienione wyżej cztery wypadki stanowią wyjątek od zasady wyrażonej w art. 18 ust. 1 ustawy, w myśl którego podział nieruchomości stanowiącej własność osób fizycznych lub osób prawnych nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej może nastąpić pod warunkiem, że jest on zgodny z planami zagospodarowania przestrzennego. Artykuł 18 ust. 2 ustawy, wymieniający omówione wyżej cztery wypadki, oznacza zatem, że we wspomnianych czterech wypadkach podział musi nastąpić, mimo że byłby on sprzeczny z ustaleniami planu zagospodarowania przestrzennego.Wyjątki więc wymienione w ust. 2 art. 18 ustawy odnoszą się do samej zasady stosowania się do planu zagospodarowania przestrzennego, a nie do zasady wyrażonej z kolei w ust. 4 art. 18 ustawy. Według tego ostatniego przepisu na podział nieruchomości położonej w granicach miast wymagane jest pozwolenie właściwych do spraw gospodarki terenowej i ochrony środowiska organów urzędów powiatowych; pozwolenie na podział nieruchomości rolnych wydaje wspomniany wyżej organ administracji w uzgodnieniu z właściwym do spraw rolnictwa organem urzędu powiatowego.W świetle powyższych unormowań należałoby uznać, że pozwolenie organu administracyjnego obejmuje wszystkie wypadki podziału, a więc również i te, które są wymienione w ust. 2 art. 18 ustawy.Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 16.XI.1973 r. III CRN 256/73, stwierdzając, że przewidziane w art. 18 ust. 4 ustawy pozwolenie właściwego do spraw gospodarki terenowej i ochrony środowiska organu administracji na podział nieruchomości położonej w granicach miast wymagane jest niezależnie od tego, w jakim trybie dochodzi do podziału takiej nieruchomości: w drodze czynności prawnej czy na mocy orzeczenia sądu (OSNCP 1974, poz. 188).Należy jednak podkreślić, że wymienione w ust. 2 art. 18 ustawy wypadki dotyczą różnych stanów faktycznych i prawnych. Dlatego też przewidziane w ust. 4 tegoż artykułu wymaganie uzyskania pozwolenia na podział - jeśli chodzi o jego treść i zakres - wymaga oceny również w świetle tych przepisów prawa, które normują dane instytucje prawne.Oceniając w tej płaszczyźnie wypadki wymienione w art. 18 ust. 2 ustawy, należy stwierdzić, że zachodzi istotna różnica między wypadkiem ustalenia części nieruchomości nabytej w drodze zasiedzenia (art. 18 ust. 2 pkt 2 ustawy) a pozostałymi trzema wypadkami, dotyczącymi działu spadku, zniesienia współwłasności oraz ustalenia działki zabudowanej przez samoistnego posiadacza. Jeżeli chodzi o dział spadku obejmującego nieruchomość zabudowaną dwoma lub więcej domami, gdy dział ten ma polegać na wydzieleniu poszczególnym spadkobiercom domu wraz z gruntem niezbędnym do prawidłowego użytkowania tego domu (art. 18 ust. 2 pkt 1 ustawy), oraz jeżeli chodzi o zniesienie współwłasności powstałej na skutek ustania małżeńskiej wspólności majątkowej, gdy podział ma polegać na wydzieleniu każdemu z małżonków lub z rozwiedzionych małżonków poszczególnych domów, wraz z gruntem niezbędnym do ich prawidłowego użytkowania - w pozwoleniu na podział właściwy organ administracji musi się wypowiedzieć, jak ten podział ma przebiegać, w szczególności jak i w jakich granicach ma być wyodrębniony "grunt niezbędny do prawidłowego użytkowania domu".W omawianych dwu wypadkach organ administracji, aczkolwiek jest zobowiązany udzielić pozwolenia, nawet gdyby podział odbiegał do ustaleń planu zagospodarowania przestrzennego, będzie mógł jednak, wydając pozwolenie, w granicach możliwości tak przeprowadzić podział, aby jak najmniej odbiegał on od założeń tego planu.Podobnie ma się rzecz, jeśli chodzi o ustalenie działki budowlanej, zabudowanej domami lub budynkami wymienionymi w art. 12 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach przez samoistnego posiadacza w dobrej wierze (art./ 231 k.c.). Dostosowanie do planu zagospodarowania przestrzennego może polegać na wprowadzeniu odpowiednich korektur obszaru i granic działki w stosunku do działki zajętej pod budowę. Takie stanowisko w odniesieniu do roszczenia samoistnego posiadacza z art. 231 k.c. było reprezentowane jeszcze na tle dawnego stanu prawnego w orzeczeniu z dnia 20.IX.1968 r. III CZP 75/68 (OSNCP 1969, poz. 159).Należy dalej zauważyć, że we wszystkich wyżej omówionych trzech wypadkach orzeczenie sądu ma charakter konstytutywny, a więc stwarza dopiero określone prawo do danej osoby, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki. Do takich przesłanek zaś należy m.in. uzyskanie pozwolenia organu administracyjnego na podział.Zupełnie odmienna sytuacja zachodzi natomiast w wypadku przewidzianym w art. 18 ust. 2 pkt 2 ustawy, tj. gdy chodzi o ustalenie części nieruchomości nabytej w drodze zasiedzenia. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego nabycie przez samoistnego posiadacza własności nieruchomości następuje z mocy samego prawa, z momentem spełnienia się przesłanek ustawowych. Nabycie to nie jest zależne od decyzji jakiegokolwiek organu, a orzeczenie sądu stwierdzające takie nabycie ma charakter deklaratywny. Z chwilą upływu określonego w kodeksie cywilnym okresu samoistny posiadacz nabywa własność nieruchomości w granicach, w jakich te nieruchomość posiadał.Argumenty więc zaczerpnięte z wykładni logicznej, systemowej oraz celowościowej, a przede wszystkim wzgląd na konieczność zsynchronizowania przepisów omawianej ustawy z unormowaniem stosunków cywilnoprawnych w kodeksie cywilnym - na co bardzo trafnie zwraca uwagę Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia - przemawiają za przyjęciem stanowiska, że przepis art. 18 ust. 2 pkt. 2 w związku z ust. 4 omawianej ustawy ma takie tylko znaczenie, iż organ administracji państwowej nie może kwestionować podziału nieruchomości wynikłego na skutek zasiedzenia poszczególnych jej części przez różne osoby, choćby podział ten był niezgodny z planem zagospodarowania przestrzennego. Przepis ten jednak nie może hamować postępowania sądowego o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie.