Rw 496/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk dr W. Sieracki (sprawozdawca). Sędziowie: ppłk C. Bakalarski, ppłk H. Góra. Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: mjr S. Przyjemski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 22 października 1974 r. na rozprawie sprawy nieprawomocnie skazanych: 1) Mariusza S. za przestępstwo określone w art. 158 § 1 i 2 w zbiegu z art. 159 i art. 318 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k. na karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności wraz z nawiązką w kwocie 5.000 zł na rzecz Piotra S., 2) Bogdana S. za przestępstwo określone w art. 155 § 1 pkt 2 k.k. w związku z art. 59 § 1 i art. 50 § 1 k.k. na karę 5 lat pozbawienia wolności wraz z nawiązką w kwocie 5.000 zł na rzecz Piotra S., z powodu rewizji wniesionych przez prokuratora na niekorzyść oskarżonego Bogdana S. oraz przez obrońcę oskarżonego Mariusza S. od wyroku Wojskowego Sądu Garnizonowego w N. z dnia 9 września 1974 r.:1) uwzględniając rewizję prokuratora, z m i e n i ł zaskarżony wyrok w części dotyczącej oskarżonego Bogdana S. przez wymierzenie mu kary 7 lat pozbawienia wolności i z tą zmianą wyrok ten w tej części utrzymał w mocy, przy czym przyjął, że popełnione przez oskarżonego Bogdana S. przestępstwo określone w art. 155 § 1 pkt 2 k.k. w związku z art. 59 § 1 i art. 60 § 1 k.k. polegało na tym, iż oskarżony będąc już skazany wyrokiem Sądu Powiatowego w N. z dnia 6 czerwca 1972 r. za przestępstwo określone w art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k. na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności i po odbyciu 1 roku kary pozbawienia wolności (z wymierzonej mu kary) dopuścił się podobnego przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu, a mającego również charakter chuligański w ten sposób, że dnia 30 czerwca 1974 r. na drodze w miejscowości N., znajdując się w stanie nietrzeźwości, najpierw wspólnie z Mariuszem S. wziął udział w dotkliwym pobiciu Piotra S., a następnie niebezpiecznym narzędziem, tj. częścią drewnianej brony z żelaznymi kolcami, uderzył w plecy leżącego na ziemi Piotra S. tak, że jeden z żelaznych kolców wbił się w ciało Piotra S. w okolicy kręgosłupa raniąc rdzeń kręgowy, powodując przez to u Piotra S. ciężką oraz długotrwałą chorobę w postaci następowego porażenia prawej i niedowładu lewej kończyny dolnej, 2) częściowo uwzględniając rewizję obrońcy, z m i e n i ł zaskarżony wyrok w części dotyczącej oskarżonego Mariusza S. przez: a) poprawienie kwalifikacji prawnej jego czynu z art. 158 § 1 i 2 w zbiegu z art. 159 i art. 318 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k. na art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k., przyjmując, że czyn ten polegał na tym, iż oskarżony Mariusz S. w dniu 30 czerwca 1974 r. na drodze w miejscowości N., znajdując się w stanie nietrzeźwości, dopuścił się występku o charakterze chuligańskim przez to, że najpierw uderzył Piotra S. pięścią w twarz, a następnie używając niebezpiecznego narzędzia wziął udział w pobiciu Piotra S., narażając go na ciężki rozstrój zdrowia w ten sposób, iż działając wspólnie z Bogdanem S. kilkakrotnie kopnął butem w okolicę klatki piersiowej i bił rękami leżącego na ziemi Piotra S., b) przyjęcie za podstawę prawną wymiaru kary przepisu art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k., i z tymi zmianami wyrok ten w tej części u t r z y m a ł w mocy. Uzasadnienie faktyczne(...). Powołanym wyrokiem skazani zostali prawomocnie: 1) Mariusz S. za to, że dnia 30 września 1974 r. około godz. 2.00 na drodze w N., będąc w stanie nietrzeźwości, dopuścił się czynu o charakterze chuligańskim, biorąc udział wspólnie z Bogdanem S. w pobiciu Piotra S. w ten sposób, że kopał butami leżącego na ziemi Piotra S. i bił pięścią w twarz, przy czym Bogdan S. również kopał butami, a następnie użył niebezpiecznego narzędzia w postaci części brony zaopatrzonej w metalowe kolce, którą uderzył leżącego na ziemi Piotra S. w plecy, powodując u niego ciężkie obrażenia ciała w postaci zranienia rdzenia kręgowego z porażeniem prawej kończyny dolnej i niedowładu kończyny lewej oraz innych potłuczeń ciała; 2) Bogdan S. za to, że dnia 30 września 1974 r. około godz. 2.00 na drodze w N., będąc uprzednio karany za czyn o charakterze chuligańskim, dopuścił się czynu podobnego w ten sposób, że po spożyciu alkoholu wspólnie z Mariuszem S. wziął udział w pobiciu Piotra S. w ten sposób, iż bił rękami leżącego na ziemi Piotra S., którego też kopał i bił Mariusz S., a następnie używając niebezpiecznego narzędzia w postaci części brony z metalowymi kolcami uderzył go w plecy, wskutek czego Piotr S. doznał ciężkich obrażeń ciała w postaci zranienia rdzenia kręgowego z porażeniem prawej kończyny dolnej i niedowładem kończyny lewej oraz innych potłuczeń ciała. Wyrok ten został zaskarżony rewizjami prokuratora oraz obrońcy oskarżonego Mariusza S. Prokurator wnosił w swej rewizji o zmianę zaskarżonego wyroku w części dotyczącej Bogdana S. przez wymierzenie temu oskarżonemu kary 8 lat pozbawienia wolności. Obrońca wnosił w swej rewizji o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej oskarżonego Mariusza S. i przekazanie sprawy tego oskarżonego do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji lub zmianę tegoż wyroku przez poprawienie kwalifikacji prawnej czynu oskarżonego na art. 156 § 1 w zbiegu z art. 159 k.k. i "wymierzenie kary pozbawienia wolności w granicach, które pozwalają na zastosowanie art. 73 § 1 k.k.". Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje: Zawarte w rewizji obrońcy oskarżonego Mariusza S. wywody, zmierzające do uzasadnienia zarzutu błędnego zakwalifikowania przez sąd pierwszej instancji działania tegoż oskarżonego z art. 158 § 1 i 2 w zbiegu z art. 159 i art. 318 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k., uznać należało za przekonujące. Przede wszystkim podkreślić należy, że z ujawnionego w czasie rozprawy głównej materiału dowodowego wynika, iż opisane w zaskarżonym wyroku pobicie Piotra S. nastąpiło w dwóch fazach. Pierwsza rozpoczęła się od tego, że - jak to prawidłowo ustalono w zaskarżonym wyroku - oskarżony Mariusz S. uderzył Piotra S. pięścią w twarz. W wyniku tego uderzenia Piotr S. upadł na ziemię. Druga faza zdarzenia polegała na tym, że oskarżony Bogdan S. zostawił następnie leżącego na drodze i pobiegł pod szopę, skąd przyniósł kawałek drewna od brony, którym uderzył w plecy leżącego. Oskarżony Bogdan S. uderzył tym niebezpiecznym narzędziem Piotra S. w ten sposób, że jeden z żelaznych kolców drewnianej części brony wbił się w ciało pokrzywdzonego w okolicy kręgosłupa. W świetle przedstawionych okoliczności faktycznych stwierdzić należy, że a) wspólne działanie obu oskarżonych, stanowiące - w rozumieniu art. 158 § 1 k.k. - udział w pobiciu Piotra S., odnosi się tylko do pierwszej fazy zdarzenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że opisane uprzednio wspólne działanie obu oskarżonych nie było działaniem narażającym pokrzywdzonego na bezpośrednie niebezpieczeństwo ciężkiego rozstroju zdrowia; b) czyn oskarżonego Bogdana S., polegający na uderzeniu w plecy Piotra S. żelaznym kolcem drewnianej brony i spowodowaniu ciężkiego (w ujęciu przepisu art. 155 § 1 pkt 2 k.k.) uszkodzenia ciała u pokrzywdzonego, nie był dokonany w czasie zbiorowej akcji przestępnej obu oskarżonych, lecz stanowił indywidualny eksces oskarżonego Bogdana S. przedsięwzięty poza zbiorową akcją (wspólnym działaniem) obu oskarżonych, skierowaną przeciwko Piotrowi S., a zatem w tej sytuacji brak związku przyczynowego pomiędzy zbiorowym działaniem obu oskarżonych (udziałem obu oskarżonych w pobiciu Piotra S.) a ciężkim uszkodzeniem ciała pokrzywdzonego. Wyrażając na tle tych faktów pogląd, że kwalifikacja prawna z art. 158 § 2 k.k. nie może być zastosowana wówczas, gdy brak związku przyczynowego między zbiorowym działaniem uczestników pobicia a ciężkim uszkodzeniem ciała pokrzywdzonego, a więc w takiej sytuacji, gdy ciężkie uszkodzenie ciała pokrzywdzonego nie nastąpiło w wyniku wspólnej akcji uczestników pobicia, lecz było skutkiem czynu dokonanego przez jednego spośród sprawców uprzedniego pobicia, już po zakończeniu ich zbiorowego działania, należało dojść do wniosku, iż brak podstaw do skazania Mariusza S. za przestępstwo określone w art. 158 § 2 k.k.Sąd pierwszej instancji słusznie ustalił, że oskarżony Mariusz S., biorąc z oskarżonym Bogdanem S. udział w pobiciu Piotra S., użył niebezpiecznego narzędzia w ten sposób, że butami kopał pokrzywdzonego między innymi w okolicę klatki piersiowej. Jakkolwiek działanie to wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w przepisach art. 158 § 1 i w art. 159 k.k., to jednak omawiany czyn oskarżonego Mariusza S. należało zakwalifikować tylko z art. 159 k.k. Sąd Najwyższy wyraża bowiem pogląd, że zawarty w przepisie art. 159 k.k. zwrot: "(...) biorąc udział w (...) pobiciu człowieka (...)" oznacza takie pobicie, o którym traktuje przepis art. 158 § 1 k.k., przy czym użycie - w rozumieniu przepisu art. 159 k.k. - niebezpiecznego narzędzia przez sprawcę (uczestnika) pobicia zwiększa w istotny sposób (potęguje) stopień narażenia człowieka (ofiarę pobicia) na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. To zwiększenie stopnia narażenia na niebezpieczeństwo znajduje wyraz w ustawowym zagrożeniu karnym, przewidzianym w art. 159 k.k., będącym zagrożeniem znacznie surowszym w porównaniu z sankcją karną określoną w art. 158 § 1 k.k. Niezależnie od tego podkreślić należy, że określony przedmiot nabiera cech niebezpiecznego narzędzia - w ujęciu przepisu art. 159 k.k. - wówczas, gdy w czasie pobicia (lub bójki) użyty został przeciwko człowiekowi w sposób narażający go na bezpośrednie niebezpieczeństwo spowodowania skutków określonych w art. 158 § 1 k.k. W tym stanie rzeczy należy uznać, że przepis art. 159 k.k. pochłania znamiona przestępstwa określonego w przepisie art. 158 § 1 k.k., co w konsekwencji oznacza, że między tymi przepisami zachodzi tylko pozorny, a nie rzeczywisty zbieg i że w związku z tym kwalifikacja prawna czynu z przepisu art. 159 k.k. wyłącza (w myśl zasady konsumpcji) stosowanie (w zbiegu z tym przepisem) przepisu art. 158 § 1 k.k.Niesłuszne jest twierdzenie skarżącego, że popełnione przez oskarżonego Mariusza S. przestępstwo udziału w pobiciu Piotra S. pozbawione było charakteru chuligańskiego. W szczególności na podstawie zeznań przesłuchanych w czasie rozprawy głównej świadków, a także wyjaśnień współoskarżonego Bogdana S. i zeznań pokrzywdzonego Piotra S. należy stwierdzić, że brak podstaw do ustalenia, iż Piotr S. uderzył oskarżonego Mariusza S. i to było powodem przestępnego działania oskarżonego przeciwko Piotrowi S. Gdyby nawet wbrew powołanym dowodom, a jedynie na podstawie złożonych w czasie rozprawy głównej wyjaśnień oskarżonego Mariusza S., uznano, że rzeczywiście został on uderzony przez Piotra S., to i tak należałoby przyjąć, iż późniejszy czyn oskarżonego Mariusza S., będący aktem odwetu i samosądu w stosunku do Piotra S., nie był pozbawiony znamion działania o charakterze chuligańskim. Jednym z konstytutywnych znamion czynu o charakterze chuligańskim jest bowiem to, że sprawca występku działa "w rozumieniu powszechnym bez powodu lub z oczywiście błahego powodu". Kwestia, czy powód działania sprawcy był in concreto oczywiście błahy w rozumieniu powszechnym, powinna być rozstrzygnięta na tle porównania wagi przyczyny zewnętrznej (np. uprzedniego niewłaściwego zachowania się pokrzywdzonego), która pobudziła sprawcę do przestępnego działania, z rodzajem i sposobem tego działania. Jeżeli porównanie tych faktów wykazuje, że działanie sprawcy, zwłaszcza ze względu na szczególną jego brutalność, skierowaną przeciwko życiu lub zdrowiu pokrzywdzonego, przedstawia się jako reakcja odwetowa rażąco niewspółmierna w stosunku do przyczyny zewnętrznej, a więc jeżeli sprawca wykorzystuje zaistniałą przyczynę zewnętrzną jako pretekst swego agresywnego wyładowania się wyrządzającego szkodę pokrzywdzonemu, to w takiej sytuacji należy uznać, że w rozumieniu powszechnym powód działania sprawcy był oczywiście błahy. Nie ulega również wątpliwości, że obaj oskarżeni działali publicznie. Pozwala to uznać, że popełnione przez nich przestępstwa miały charakter chuligański i że w związku z tym zasadne było zastosowanie wobec oskarżonych przepisu art. 59 § 1 w zw. z art. 120 § 14 k.k.Uwzględniając wyniki przedstawionych rozważań, należało poprawić kwalifikację prawną opisanego na wstępie czynu oskarżonego Mariusza S. z art. 158 § 1 i 2 w zbiegu z art. 159 i art. 318 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k. na art. 159 k.k. w związku z art. 59 § 1 k.k i przyjąć te przepisy za podstawę prawną wymierzonej oskarżonemu kary. Nie można odmówić słuszności wywodom rewizji prokuratora twierdzącego, że kara wymierzona oskarżonemu Bogdanowi S. jest rażąco łagodna. Przytoczone uprzednio okoliczności, wskazujące na poważny stopień społecznego niebezpieczeństwa przestępnego zachowania się oskarżonego Mariusza S., odnoszą się także do czynu współdziałającego z nim oskarżonego Bogdana S. - z tym jednak istotnym uzupełnieniem, że działanie oskarżonego Bogdana S. znamionowało się znacznie wyższym stopniem społecznego niebezpieczeństwa (...). Ponadto podkreślić należy, że oskarżony Bogdan S. dopuścił się opisanego na wstępie przestępstwa w warunkach tzw. recydywy specjalnej określonej w art. 60 § 1 k.k. Przytoczone fakty nie zostały w dostatecznym stopniu docenione przez sąd pierwszej instancji przy wymiarze kary, co spowodowało wymierzenie oskarżonemu Bogdanowi S. rażąco łagodnej kary. Z tych względów karę tę należało podwyższyć do kary na wstępie niniejszego wyroku określonej. W związku z ustaleniem, że oskarżony Bogdan S. dopuścił się przestępstwa w warunkach określonych w przepisie art. 60 § 1 k.k., zauważyć należy, iż w zaskarżonym wyroku wadliwie sformułowany został opis przypisanego oskarżonemu czynu. W opisie tym zaznaczono jedynie, że oskarżony, "będąc uprzednio karany za czyn o charakterze chuligańskim, dopuścił się czynu podobnego w ten sposób, iż (...)". Na podstawie przytoczonego sformułowania nie można zorientować się, za jakie przestępstwo i kiedy został oskarżony uprzednio skazany oraz czy i w jakim rozmiarze odbył wymierzoną mu za to przestępstwo karę pozbawienia wolności. Sam bowiem fakt, że oskarżony był uprzednio karany za czyn o charakterze chuligańskim, nie stanowi wystarczającej przesłanki do zastosowania przepisu art. 60 § 1 k.k., tym bardziej że z przedstawionego w zaskarżonym wyroku opisu czynu nie wynika, iż czyn ten miał charakter chuligański. Przepis art. 60 § 1 k.k. określając tzw. recydywę specjalną przewiduje kilka przesłanek, które - w wypadku kumulatywnego ich zaistnienia - powodują obligatoryjnie (oczywiście w razie niezastosowania przepisu art. 61 k.k.) szczególne obostrzenie kary. Ze względu na to, że z treści przepisów art. 360 § 1 pkt 6 i 2 pkt 1 k.p.k. wynika, iż wyrok skazujący powinien zawierać między innymi dokładne ustalenie czynu przypisanego przez sąd oskarżonemu oraz wskazanie zastosowanych przepisów ustawy karnej, co oznacza, że w opisie czynu należy uwypuklić te wszystkie znamiona, które decydują o zastosowaniu odpowiednich przepisów ustawy karnej, przeto należy wyrazić pogląd, iż w razie zastosowania przepisu art. 60 § 1 (lub § 2) k.k. wyrokowy opis czynu, obok zespołu znamion, zawartych w przepisie określającym odpowiednią kwalifikację prawną, powinien również przedstawiać w skrótowej formie wszystkie przesłanki konstytutywne tzw. recydywy specjalnej w ujęciu przepisu art. 60 § 1 (lub § 2) k.k. Skoro bowiem przepis art. 295 § 1 pkt 3 k.p.k. wymaga, by w tzw. konkluzji aktu oskarżenia wskazano, że "czyn został popełniony w warunkach wymienionych w art. 60 k.k.", to tym bardziej wymaganie to należy odnieść do wyrokowego opisu czynu. Podkreślić przy tym należy, że prezentowane niekiedy stanowisko, iż właściwym miejscem do przedstawienia przesłanek określonych w przepisie art. 60 § 1 (lub § 2) k.k. jest uzasadnienie wyroku, nie może być akceptowane, gdyż nie wszystkie wyroki sądów powszechnych są sporządzane wraz z uzasadnieniem.