III CZP 133/91

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Czesława S. z udziałem Magdaleny S. o podział majątku wspólnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kaliszu, postanowieniem z dnia 20 czerwca 1991 r. I. Cr. 70/91 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w obecnym stanie prawnym jest prawnie skuteczna zawarta w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej umowa, w której małżonek rozporządził na rzecz drugiego małżonka przedmiotem należącym do majątku wspólnego?"podjął następującą uchwałę.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Czesław S. w postępowaniu o podział majątku wspólnego domagał się ustalenia postanowieniem wstępnym, że umowa sporządzona w dniu 31 lipca 1985 r. między nim i uczestniczką postępowania Kazimierą S., na mocy której Kazimiera S. stała się wyłączną właścicielką działki o obszarze 522 m2 położonej w K., a zapisanej w księdze wieczystej k.w. 18.255 PBN w K. jest nieważne jako sprzeczna z zawartym w art. 35 k.r.o. zakazem oraz wniósł o zaliczenie do majątku podlegającemu podziałowi działki będącej przedmiotem tej umowy.Uczestniczka postępowania oponowała przeciwko ustaleniu, że umowa z 31 lipca 1985 r. jest nieważna, zarzucając, iż ma ona cechy przewidzianej art. 47 § 1 k.r.o. małżeńskiej umowy majątkowej ograniczającej zakres wspólności ustawowej, a dokonane nią przesunięcie z majątku wspólnego do majątku odrębnego nie podlega rozliczeniu.Zaskarżonym postanowieniem wstępnym Sąd Rejonowy w Krotoszynie oddalił wniosek o podział majątku wspólnego w części dotyczącej nieruchomości położonej w K. o pow. 522 m2, opisanej w księdze wieczystej Kw Nr 18255 PBN w K.W ocenie tego Sądu, kwestionowana umowa nie jest małżeńską umową majątkową w rozumieniu art. 47 § 1 k.r.o., ale jest dopuszczalna w świetle art. 36 § 2 i 37 k.r.o. umową polegającą na rozporządzeniu przedmiotem majątkowym stanowiącym składnik majątku wspólnego, albowiem cytowane ostatnio przepisy k.r.o. nie ograniczają prawa małżonków do rozporządzeń przedmiotami majątku wspólnego jedynie do czynności zdziałanych z osobami trzecimi.Postanowienie to zaskarżył wnioskodawca, który w rewizji opartej na podstawie z art. 368 pkt 1 k.p.c. zarzucał, iż zapadło ono z obrazą art. 35 k.r.o. oraz art. 58 § 1 k.c., a nadto z obrazą art. 36 i 37 k.r.o. Sądowi Wojewódzkiemu w Kaliszu rozpoznającemu rewizję nasunęły się poważne wątpliwości, które skłoniły go do przedstawienia Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przytoczonego na wstępie.Źródłem wątpliwości Sądu jest utrzymująca się rozbieżność poglądów co do samej dopuszczalności dokonywania między małżonkami w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej przesunięć między masą majątku wspólnego a majątkami odrębnymi, jak i rozbieżność w wypowiedziach akceptujących takie przesunięcia co do ich charakteru.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, skoro małżonkowie swobodnie mogą zbywać składniki majątku wspólnego osobom trzecim na tych samych zasadach, powinno być dopuszczalne rozporządzanie tymi składnikami między nimi, zwłaszcza że obowiązujące przepisy nie przewidują ograniczeń zdolności małżonków do czynności prawnych, a za dopuszczalnością przesunięć przemawiają względy natury gospodarczej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Kontrowersyjność zagadnienia, czy dopuszczalne jest dokonywanie w drodze czynności prawnych przesunięć przez małżonków z ich majątku wspólnego do majątków odrębnych, istnienie omówionych przez Sąd Wojewódzki przeciwstawnych na ten temat stanowisk oraz stanowisk pośrednich, nie umniejsza znaczenia faktu, że - co słusznie przez ten Sąd zostało podkreślone - dominujący jest pogląd o dopuszczalności takich czynności prawnych, a oparta na nim linia orzecznictwa jest kontynuowana od lat 50-tych do chwili obecnej. Aktualność jej i leżącego u jej podstaw poglądu została potwierdzona ostatnio uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r. III CZP 76/90 OSNCP 1991/10-12 poz. 117, w tezie, że "w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej dopuszczalne jest rozporządzenie przez małżonka przedmiotem wchodzącym w skład majątku wspólnego na rzecz majątku odrębnego drugiego małżonka". Wprawdzie uchwała ta ma moc wiążącą tylko w jednostkowej, konkretnej sprawie, na tle której zapadła, ale dokonana w niej wykładnia prawa materialnego regulującego stosunki majątkowe między małżonkami oznacza akceptację dotychczasowej linii orzecznictwa i podtrzymanie kolejny raz sformułowanego poglądu. Pozwala to na stwierdzenie, iż jest on utrwalony, jak również że dokonujące się zmiany zasad i wartości leżących u podstaw porządku prawnego nie pozbawiają go aktualności.Nie ma zatem żadnych innych przyczyn dla poddawania go wątpliwości, poza przytoczonymi w przedstawionej przez Sąd Wojewódzki argumentacji jego przeciwników. Jednakowoż argumentacja ta załamuje się w konfrontacji z założeniami natury ogólnej, jakimi są poszanowanie woli małżonków przy kształtowaniu ich stosunków majątkowych i dysponowaniu przedmiotami majątku wspólnego oraz swoboda czynności prawnych, której granica rodząca sankcję nieważności wymaga wyraźnego zakreślenia przepisem prawnym, czego k.r.o. nie zawiera.Podobnie przedstawia się kontrowersja wśród zwolenników poglądu o dopuszczalności przesunięć między majątkiem wspólnym a majątkami odrębnymi małżonków co do charakteru prawnego takich czynności. I w tym przedmiocie istnieją podstawy do uznania za ugruntowany pogląd, że skoro w świetle przepisów art. 36-40 k.r.o., regulujących zarząd majątkiem wspólnym, małżonkowie mogą swobodnie zbywać składniki majątku wspólnego na rzecz osób trzecich, tym bardziej powinni mieć możność swobodnego ich przesuwania między masami majątkowymi. Milczenie zaś ustawodawcy w tym względzie nie może być uznane za lukę, lecz za wyraz braku jego woli ograniczenia ich swobody w dokonywaniu między małżonkami czynności prawnych przewidzianych prawem cywilnym, jeżeli pozostają one w zgodzie z dobrem rodziny jako naczelnym celem, któremu służą instytucje prawa rodzinnego i opiekuńczego, a wśród nich ustawowa wspólność majątkowa.Niepodobna natomiast podzielić poglądu, jakoby dla ważności czynności mającej za przedmiot przesunięcia składnika majątku wspólnego do majątku odrębnego małżonkowie musieli i mogli się uciekać do przewidzianej art. 47 § 1 k.r.o. małżeńskiej umowy majątkowej, gdyż przedmiotem jej jest modyfikacja ustawowej wspólności, a nie rozporządzenie składnikiem majątku tą wspólnością objętego.Takie stanowisko dotychczas prezentowane, i to nie tylko w przytoczonym przez Sąd Wojewódzki orzecznictwie, ale także w praktyce notarialnej, ostatnio również znalazło wyraz w motywach powołanej na wstępie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 1991 r. Podniesiono w nich, że rozporządzenie przez małżonkę przedmiotem wchodzącym w skład majątku wspólnego na rzecz majątku odrębnego drugiego małżonka nie może być traktowane jako umowa majątkowa małżeństwa, ponieważ odnosi się ono do konkretnego indywidualnie oznaczonego przedmiotu i nie oznacza, że na przyszłość przedmioty majątkowe tego samego rodzaju mają należeć do majątku odrębnego, gdy celem umowy majątkowej jest ustalenie zasad, według których mają się kształtować wzajemne stosunki majątkowe małżonków.Prowadzi to do wniosku, że także aktualnie nie ma żadnych względów jurydycznych ani innych przemawiających za odstąpieniem od poglądu o dopuszczalności zawarcia w czasie trwania wspólności majątkowej umowy, w której małżonek rozporządził na rzecz drugiego małżonka przedmiotem należącym do majątku wspólnego. Wobec tego nie ma również podstaw do uznania takiej czynności za prawnie bezskuteczną.Z tych względów przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnięto, jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).