III PZP 35/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: W. Masewicz, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), S. Rejman, Z. Stypułkowska, J. Wasilewski, M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 1972 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszonego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy roszczenie o ekwiwalent pieniężny wobec niewykorzystania przysługującego urlopu wskutek rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy podlega prekluzji, a w razie udzielenia odpowiedzi przeczącej - z upływem jakiego terminu przedawnia się to roszczenie?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Roszczenie pracownika o ekwiwalent pieniężny w razie niewykorzystania przysługującego urlopu z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy podlega prekluzji z art. 473 k.z.Uzasadnienie faktyczneUdzielenie odpowiedzi na postawione pytanie prawne zależy od uprzedniego rozważenia daty powstania lub wymagalności roszczenia pracownika o ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany w razie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy urlop wypoczynkowy.Chodzi w szczególności o to, czy omawiane roszczenie powstaje lub jest wymagalne w okresie trwania stosunku pracy, czy też dopiero po jego rozwiązaniu lub wygaśnięciu. Zgodnie bowiem z jednolitą judykaturą Sądu Najwyższego przepis art. 473 k.z. (przepis ten został utrzymany w mocy dla stosunków pracy na podstawie art. XII § 2 pkt 2 przep. wprow. k.c.) stosuje się tylko do takich roszczeń, które powstały lub stały się wymagalne przed zakończeniem stosunku pracy, natomiast nie ma on zastosowania do roszczeń związanych ze stosunkiem pracy, ale powstałych lub wymagalnych dopiero po zakończeniu stosunku pracy (por. orz. SN z dnia 28.I.1954 r. 1 C 1931/52, PiZS 1954, nr 7, s. 59; orz. SN z dnia 28.V.1955 r. IV CR 268/55, OSN 1956, poz. 41; orz. SN z dnia 24.VIII.1964 r. III PRN 37/64, OSNCP 1965, z. 7-8, poz. 122; orz. SN z dnia 12.VI.1968 r. III PRN 21/68, OSNCP 1969, poz. 73).Gdyby więc przyjąć, że roszczenie o ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany urlop powstaje lub jest wymagalne po rozwiązaniu stosunku pracy, to w świetle cytowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego trzeba by uznać, że roczna prekluzja z art. 473 k.z. nie ma zastosowania.Z punktu widzenia udzielenia prawidłowej odpowiedzi na pytanie, kiedy powstaje roszczenie o ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany urlop, istotne znaczenie ma treść art. 19 pkt 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1969 r. o pracowniczych urlopach wypoczynkowych (Dz. U. Nr 12, poz. 85). Zgodnie z brzmieniem cyt. dyspozycji ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy przysługuje w razie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy.W uzasadnieniu orzeczenia z dnia 7.X.1971 r. I PR 356/71 (OSNCP 1972, z. 4, poz. 75) Sąd Najwyższy podkreślił, że celem urlopu wypoczynkowego jest regeneracja sił pracownika, niezbędna do utrzymania jego zdolności wytwórczej na potrzeby gospodarki narodowej, i że w związku z tym urlop powinien być wykorzystany w naturze, gdyż ekwiwalent pieniężny nie spełnia zadań regeneracyjnych, które stanowią istotę instytucji urlopu wypoczynkowego. W tymże orzeczeniu podkreślono, że z uwagi na regeneracyjny charakter urlopu wypoczynkowego jego surogat w postaci ekwiwalentu pieniężnego należy się tylko w wyjątkowych sytuacjach, taksatywnie wymienionych w art. 19 ustawy z dnia 29 kwietnia 1969 r. Ten wyjątkowy charakter wspomnianego art. 19 nie zezwala - w myśl ogólnie przyjętych reguł interpretacyjnych - na stosowanie jego wykładni rozszerzającej, która w dodatku godziłaby w zasadniczy cel urlopu wypoczynkowego, jakim jest regeneracja sił pracownika przez wykorzystanie urlopu w naturze.Jak zaznaczono, ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany urlop przysługuje w razie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy (art. 19 pkt 1 ustawy urlopowej z 1969 r.). Przepis ten, uzależniając powstanie wspomnianego roszczenia od rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy, wskazuje, że omawiane roszczenie nie powstaje w czasie trwania umowy o pracę, lecz że niezbędną przesłanką uzasadniającą jego powstanie jest zakończenie stosunku pracy. Również wówczas, gdy nie jest możliwe wykorzystanie urlopu w naturze w okresie wypowiedzenia umowy o pracę z uwagi na to, że okres wypowiedzenia jest zbyt krótki (art. 18 ust. 1 ustawy urlopowej), roszczenie o ekwiwalent za nie wykorzystany urlop powstaje nie w dacie złożenia przez zakład pracy oświadczenia woli w przedmiocie wypowiedzenia stosunku pracy (które następuje w okresie trwania stosunku pracy), lecz w dacie ustania stosunku pracy, w wyniku upływu okresu uprzednio dokonanego wypowiedzenia. Przepis bowiem art. 19 pkt 1 ustawy urlopowej uzależnia w sposób wyraźny powstanie roszczenia o ekwiwalent za urlop od faktu rozwiązania umowy, a nie od złożenia oświadczenia woli w przedmiocie wypowiedzenia umowy o pracę, które poprzedza definitywne rozwiązanie umowy o pracę. Podobnie surogat w postaci roszczenia o ekwiwalent za nie wykorzystane urlopy zaległe powstaje dopiero w dacie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy, ponieważ do tego czasu istnieje po stronie zakładu pracy obowiązek udzielenia urlopów zaległych w naturze.Jak wynika z przedstawionych rozważań, roszczenie o ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany urlop, przysługujące w razie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy, nie powstaje w czasie trwania umowy o pracę. Takie stwierdzenie jednak nie jest jeszcze równoznaczne z ustaleniem, że powstaje ono lub jest wymagalne po rozwiązaniu stosunku pracy. Powstanie bowiem i wymagalność tego roszczenia łączy się nie z okresem następującym po rozwiązaniu stosunku pracy, lecz zbiega się bezpośrednio z samą datą rozwiązania lub wygaśnięcia umowy o pracę. Ta właśnie data (rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy) decyduje o powstaniu i wymagalności roszczenia o ekwiwalent za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy.Przy takim założeniu istotnego znaczenia nabiera problem, czy z punktu widzenia prekluzji z art 473 k.z. można postawić znak równości między roszczeniami powstałymi lub wymagalnymi w czasie trwania stosunku pracy a tymi, które powstają i stają się wymagalne bezpośrednio w dacie rozwiązania lub wygaśnięcia umowy o pracę.Prawidłowa wykładnia przepisu art. 473 k.z. wskazuje, że podstawowym jego celem jest likwidowanie w możliwie krótkim terminie sporów wynikających ze stosunku pracy. Z punktu widzenia tej przesłanki należy jednakowo traktować roszczenia powstałe lub wymagalne w czasie trwania tego stosunku prawnego i roszczenia, które powstają lub stają się wymagalne w dacie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. Likwidowanie bowiem sporu w terminie rocznym od daty zakończenia stosunku pracy (art. 473 k.z.) jest możliwe wobec obu wspomnianych kategorii roszczeń. Natomiast art. 473 k.z. nie dotyczy roszczeń powstałych lub wymagalnych po zakończeniu lub wygaśnięciu stosunku pracy. Odmienne stanowisko prowadziłoby do nie zamierzonego przez prawodawcę skracania terminu przewidzianego w art. 473 k.z., a w krańcowych sytuacjach - w razie powstania lub wymagalności roszczenia po upływie roku od zakończenia stosunku pracy - nawet do całkowitego wyeliminowania możliwości dochodzenia roszczenia, które wygasłoby jeszcze przed datą jego powstania lub wymagalności.Sytuacja taka nie zachodzi w odniesieniu do roszczenia będącego przedmiotem pytania prawnego, które to roszczenie - jak wykazano - powstaje w dacie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy.Dla prawidłowej wykładni art. 473 k.z. nie mogą być też obojętne unormowania legislacyjne zawarte w art. 14 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zm.). Przepis ten wprowadził krótkie terminy prekluzyjne do dochodzenia roszczeń wynikających z art. 10 i 11 tego dekretu, a roszczenia te - podobnie jak roszczenie o ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany urlop - powstają w dacie rozwiązania stosunku pracy. W ten sposób ustawodawca dał wyraz temu, że roszczenia wynikające ze stosunku pracy, powstałe i wymagalne bezpośrednio w dacie rozwiązania umowy o pracę, powinny być szybko likwidowane i że nie jest pożądane ustanawianie długich terminów do dochodzenia powyższych roszczeń.Mając przeto na uwadze prawidłową wykładnię art. 473 k.z. oraz wskazówkę interpretacyjną zawartą w art. 14 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r., trzeba przyjąć, że roczną prekluzję z art. 473 k.z. należy stosować do wszelkich roszczeń wynikających ze stosunku pracy, powstałych lub wymagalnych w dacie zakończenia lub wygaśnięcia stosunku pracy. Ubocznie warto zaznaczyć, że takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 16.IX.1960 r. I CR 776/60 (NP 1961, nr 9, s. 1182), wyjaśniając, iż prekluzja z art. 473 k.z. ma zastosowanie do roszczeń, których wymagalność zbiega się z datą zakończenia stosunku pracy.Tym samym więc prekluzja ta powinna mieć zastosowanie do roszczenia o ekwiwalent pieniężny za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy, należny pracownikowi z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. Jak bowiem wykazano, omawiane roszczenie powstaje w dacie zakończenia lub wygaśnięcia stosunku pracy.Z tych przeto względów, udzielając odpowiedzi na przedstawione przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pytanie prawne, należało orzec jak w uchwale.