III CZP 136/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej Z. Jędrzejczaka, w sprawie z wniosku Julianny M. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 18 listopada 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w razie braku orzeczenia sądu powiatowego, rozstrzygającego o prawach do dziedziczenia wchodzącego w skład spadku gospodarstwa rolnego, rewizja podlega odrzuceniu?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Rewizja od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku może być oparta na tej podstawie, że sąd pierwszej instancji w sentencji postanowienia nie orzekł o dziedziczeniu należącego do spadku gospodarstwa rolnego.Uzasadnienie faktyczneWniosek o stwierdzenie nabycia spadku po Franciszku K., zmarłym dnia 16.VIII.1967 r., złożyła Julianna M., która w uzasadnieniu wniosku oświadczyła, że spadkodawca nie pozostawił gospodarstwa rolnego.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 3.V.1968 r. stwierdził, że spadek po Franciszku K. nabyły na podstawie ustawy cztery jego córki. Sąd ustalił w treści uzasadnienia tego postanowienia, że spadkodawca swoje gospodarstwo rolne darował na mocy formalnej umowy swej córce Mariannie S., wobec czego do spadku nie należy gospodarstwo rolne i dlatego zbędne było orzekanie o dziedziczeniu takiego gospodarstwa.Uczestniczka postępowania Marianna S. w rewizji wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i o orzeczenie, że właśnie ona dziedziczy należące do spadku gospodarstwo rolne. Zdaniem skarżącej potrzebne jest orzeczenie o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, gdyż do spadku po Franciszku K. należy odziedziczony przez niego udział w gospodarstwie rolnym pozostałym po Katarzynie K.Przy rozpoznaniu rewizji nasunęła się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwość co do tego, czy dopuszczalna jest rewizja w kwestii dziedziczenia gospodarstwa rolnego, skoro sentencja zaskarżonego postanowienia nie zawiera orzeczenia w tym względzie, ustalenie zaś, że w skład spadku nie wchodzi gospodarstwo rolne, zostało zamieszczone jedynie w uzasadnieniu postanowienia. W związku z tym Sąd Wojewódzki, na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych zamieszczone w tytule X księgi czwartej kodeksu cywilnego wprowadziły określone w nich odrębne zasady dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego i w zakresie unormowanym tymi przepisami wyłączyły - w odniesieniu do takich gospodarstw - stosowanie przepisów o spadkach, zamieszczonych w poprzednich dziewięciu tytułach księgi czwartej.Konsekwencją wprowadzonych odrębności przy dziedziczeniu spadkowego gospodarstwa rolnego jest przepis art. 1066 k.c., według którego w stwierdzeniu nabycia spadku wymienia się osobno spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne oraz ich udziały w tym gospodarstwie. Poddanie spadkowego gospodarstwa rolnego w zakresie przewidzianym w kodeksie cywilnym odrębnym od ogólnych zasad dziedziczenia nie oznacza, że po spadkodawcy, który jest właścicielem gospodarstwa rolnego, pozostają dwa spadki, lecz że w obrębie jednego, obejmującego ogół odziedziczonych praw i obowiązków majątkowych spadkodawcy, została wyodrębniona masa majątkowa obejmująca gospodarstwo rolne i że masa ta została podporządkowana pewnym szczególnym zasadom dziedziczenia, odmiennym od ogólnych zasad dziedziczenia spadku. Właśnie ze względu na te odrębności konieczne jest - jak to przewiduje art. 1066 k.c. - wyodrębnienie w stwierdzeniu nabycia spadku gospodarstwa rolnego i osobne orzeczenie o dziedziczeniu tego gospodarstwa.W myśl art. 1025 § 1 k.c. sąd stwierdza nabycie spadku na wniosek osoby mającej w tym interes. Złożenie takiego wniosku zobowiązuje sąd do zbadania z urzędu, kto jest spadkobiercą, oraz do zbadania z urzędu, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne i którzy spośród spadkobierców odpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 670 k.p.c.). Z dyspozycji art. 670 k.p.c. wynika w sposób nie budzący wątpliwości obowiązek dokonania przez sąd z urzędu ustaleń przewidzianych w tym przepisie niezależnie od treści wniosku, a w szczególności niezależnie od twierdzeń wnioskodawcy co do tego, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne. W następstwie wszczęcia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku sąd dokonuje ustaleń faktycznych niezbędnych do orzeczenia o dziedziczeniu spadku, a gdy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne - dokonuje również ustaleń niezbędnych do orzeczenia o dziedziczeniu tego gospodarstwa i w tym zakresie nie jest związany dalszymi wnioskami wnioskodawcy albo innych uczestników postępowania. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymieni rzeczywistych spadkobierców, a w razie ustalenia, że w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, wymieni również spadkobierców dziedziczących to gospodarstwo. Z przepisów art. 677 § 1 i 2 k.p.c. wynika, że sąd w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku musi orzec o całości spadku. Orzeczenie o całości spadku w wypadku, gdy w jego skład wchodzi gospodarstwo rolne, obejmuje wymienienie spadkobierców dziedziczących spadek oraz spadkobierców dziedziczących należące do spadku gospodarstwo rolne.Przepis art. 677 § 3 k.p.c. przewiduje, że jeżeli w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku nie orzeczono o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, to sąd wyda w tym względzie postanowienie uzupełniające, stosując odpowiednio przepisy dotyczące stwierdzenia nabycia spadku, a więc między innymi wyda takie postanowienie na wniosek osoby mającej w tym interes. Przepis ten odnosi się do sytuacji, gdy o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego nie orzeczono w postanowieniu już prawomocnym. Jest on niewątpliwie normą wyjątkową, która zezwala na osobne orzekanie tylko o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, jeżeli z jakichkolwiek przyczyn sąd, wbrew obowiązkowi wynikającemu z dyspozycji art. 677 § 1 i 2 k.p.c., nie orzekł o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku. Gdyby tego przepisu nie było, a sąd w prawomocnym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku nie orzekł o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego, to poprawienie postanowienia mogłoby nastąpić jedynie w drodze wznowienia postępowania, jeżeli w konkretnym wypadku istniałyby podstawy wznowienia, albo w drodze rewizji nadzwyczajnej.Nie można natomiast rozumieć art. 677 § 3 k.p.c. w ten sposób, że wyłączy on możliwość zaskarżenia postanowienia, w którym sąd bezpodstawnie nie stwierdził praw do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, zmuszając zainteresowanego uczestnika postępowania do wszczynania odrębnego postępowania. Przy takiej wykładni prawidłowość stosowania przez sąd pierwszej instancji przepisów art. 670 § 2 i 677 § 2 k.p.c. nie podlegałaby kontroli sądu rewizyjnego, co pozostawałoby w oczywistej sprzeczności z dyspozycją art. 368 pkt 1, 3 i 5 k.p.c.Tak więc szczególny przepis art. 677 § 3 k.p.c., przewidujący możliwość uzupełnienia ułomnego, niekompletnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w odrębnym, zwykłym postępowaniu, w niczym nie podważa zasady wynikającej z art. 677 § 1 i 2 k.p.c., według której w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd obowiązany jest orzec o całości spadku łącznie z należącym do tego spadku gospodarstwem rolnym.Postanowienie, w którym sąd stwierdził tylko nabycie spadku, a pominął orzeczenie o dziedziczeniu należącego do spadku gospodarstwa rolnego, chociaż okoliczności sprawy wskazywały na konieczność dokonania ustaleń co do dziedziczenia gospodarstwa rolnego i stwierdzenia nabycia tego gospodarstwa przez uprawnionych spadkobierców, jest orzeczeniem niepełnym, naruszającym przepisy art. 670 § 2 i 677 § 2 k.p.c. Mimo że w sentencji postanowienia sąd w ogóle nie wypowiedział się w kwestii gospodarstwa rolnego, postanowienie takie może być zaskarżone przez zainteresowanego uczestnika właśnie dlatego, że nie jest ono orzeczeniem rozstrzygającym o całości spadku, jeżeli nie orzeka o dziedziczeniu należącego do spadku gospodarstwa rolnego. Brak rozstrzygnięcia o dziedziczeniu należącego do spadku gospodarstwa rolnego czyni postanowienie niepełnym tak samo, jak jest nim na przykład postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, w którym sąd orzekł tylko o trzech czwartych częściach spadku, a nie orzekł o jednej czwartej części spadku. W obu wypadkach zachodzi zbliżona podstawa rewizyjna, w szczególności zarzut naruszenia art. 677 k.p.c.Z uzasadnienia postanowienia Sądu Wojewódzkiego wynika wątpliwość co do tego, czy w braku rozstrzygnięcia w sentencji postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku co do dziedziczenia gospodarstwa rolnego dopuszczalna jest rewizja w zakresie gospodarstwa rolnego, mimo że byłaby ona zwrócona przeciwko orzeczeniu nie istniejącemu. Sąd Wojewódzki miał zapewne na uwadze przepis art. 351 k.p.c., według którego - w braku rozstrzygnięcia przez sąd o całości żądania - strona może w ciągu dwóch tygodni żądać uzupełnienia wyroku, a jeżeli nie żąda takiego uzupełnienia, to tym samym pozbawia się możności zaskarżenia wyroku co do tych żądań pozwu, które w sentencji wyroku nie zostały rozstrzygnięte.Dyspozycja art. 351 k.p.c. dotyczy sytuacji, gdy sąd nie orzekł co do jednego z kilku roszczeń zgłoszonych w jednym pozwie (art. 72 § 1, art. 191 k.p.c.) albo gdy nie orzekł co do części zgłoszonego roszczenia. Sytuacja taka nie zachodzi w wypadku braku orzeczenia o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku. Jak już bowiem wyżej wyjaśniono, wszczęcie postępowania wywołane wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku wkłada na sąd obowiązek orzeczenia całościowo o dziedziczeniu spadku i gospodarstwa rolnego, jeżeli takie gospodarstwo wchodzi w skład spadku, przy czym obowiązek ten nie jest zależny od tego, czy wnioskodawca zamieścił we wniosku o stwierdzenie nabycia spadku żądanie orzeczenia o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego. Zgodnie z dyspozycją art. 677 § 2 k.p.c. sąd orzeka o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego w razie ustalenia, że takie gospodarstwo należy do spadku. Natomiast ustalenia negatywnego, tj. o braku w spadku gospodarstwa rolnego, nie zamieszcza się w sentencji, lecz w uzasadnieniu postanowienia (art. 328 § 2 k.p.c.).Jeżeli sąd, z naruszeniem przepisów prawa, w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku nie orzekł o dziedziczeniu należącego do spadku gospodarstwa rolnego, to rewizja od tego postanowienia, zarzucająca naruszenie art. 677 § 2 k.p.c. nie jest skierowana przeciwko orzeczeniu nie istniejącemu, lecz przeciwko wydanemu orzeczeniu, wadliwemu dlatego, że - wbrew prawu - sąd spadku nie orzekł o całości nabycia spadku, do którego należy przecież także gospodarstwo rolne. Rewizja taka jest więc dopuszczalna, a gdy okaże się ona merytorycznie uzasadniona - sąd rewizyjny - jeżeli nie zachodzą podstawy do orzeczenia co do istoty sprawy w myśl art. 390 k.p.c. - uchyli na podstawie art. 388 k.p.c. zaskarżone postanowienie, jako postanowienie niezupełne, i przekaże sprawę do ponownego rozpoznania w celu orzeczenia o całości spadku łącznie z należącym do spadku gospodarstwem rolnym.Okoliczność, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku może być przez uczestnika postępowania (bądź w drodze rewizji nadzwyczajnej) zaskarżone również częściowo, a w związku z tym, że może ono doznać tylko częściowej korektury (por. uchwały SN w składzie siedmiu sędziów: z dnia 13.III.1967 r. III CO 89/65 i z dnia 13.V.1968 r. III CZP 19/68), w niczym nie zmienia zasady, że w wyniku rozpoznania wniosku o stwierdzenie nabycia spadku sąd pierwszej instancji obowiązany jest orzec o całości spadku.Przedstawione wyżej argumenty uzasadniają udzielenie odpowiedzi zamieszczonej w sentencji niniejszej uchwały.