III CZP 123/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: H. Dąbrowski, B. Łubkowski, W. Kuryłowicz, J. Majorowicz (sprawozdawca), J. Pietrzykowski, J. Policzkiewicz (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej L. Karłowskiego, w sprawie z wniosku Stanisławy D. przy uczestnictwie Zofii A. i innych o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 9 marca 1970 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 15 listopada 1968 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów SN:"Czy członkowie rodziny osoby, która w ramach stosunku pracy korzysta z gruntu deputatowego, prowadzący na tym gruncie gospodarstwo rolne lub pracujący w nim, są uprawnieni do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. 1059 § 1 pkt 3 k.c.?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Korzystanie przez pracownika przedsiębiorstwa lasów państwowych z gruntów rolnych, przydzielonych mu w związku ze stosunkiem służbowym (pracy) tytułem deputatu, nie stanowi prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 3 k.c., uprawniającego jego lub członków jego rodziny, pracujących na powyższych gruntach, do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne, aczkolwiek ogranicza się jedynie do sprawy uprawnień do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. członków rodziny osoby, która korzysta z gruntu deputatowego, dotyka podstawowej kwestii, a mianowicie, czy można za prowadzącego indywidualne gospodarstwo rolne uznać pracownika, który uprawia grunt rolny deputatowy, tj. przydzielony mu w związku z łączącym go stosunkiem pracy (stosunkiem służbowym).Rozważając tę kwestię, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13.IV.1967 r. III CZP 19/67 (NP z 1968 r., nr 2, str. 295), wyraził pogląd, że pracownik nadleśnictwa, który prowadzi gospodarstwo rolne na przydzielonych mu - w związku z łączącym go z nadleśnictwem stosunkiem pracy (stosunkiem służbowym) - gruntach deputatowych, nie jest prowadzącym inne indywidualne gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. Podobne stanowisko, jeśli chodzi o pracownika służby leśnej, reprezentuje orzeczenie z dnia 8.XI.1967 r. III CRN 256/67, a jeżeli chodzi o grunt deputatowy nauczyciela szkoły podstawowej - orzeczenie z dnia 7.II.1968 r. III CRN 452/67.Przedstawiony kierunek orzecznictwa opiera się na założeniu, że przez prowadzenie indywidualnego gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. rozumieć należy prowadzenie tego gospodarstwa na podstawie bezpośrednio dotyczącego go, samoistnego stosunku prawnego, samodzielnie określającego sytuację prawną prowadzącego gospodarstwo. Temu warunkowi nie odpowiada prowadzenie przez pracownika gospodarstwa na gruncie deputatowym. W tym wypadku bowiem zasadniczy jest stosunek pracy jako stosunek podstawowy, prowadzenie zaś gospodarstwa rolnego jest tylko z tym stosunkiem związane i od niego zależne.Prowadzący gospodarstwo rolne, jak to podkreśla uchwała III CZP 19/67, może pozostawać w pozarolniczym stosunku pracy (jeżeli praca w gospodarstwie byłaby nadal pracą stałą), nie jest natomiast prowadzącym gospodarstwo rolne ten, kto pozostając w określonym stosunku pracy, prowadzi je tylko w związku z tym stosunkiem i w jego ramach, w ścisłej zależności od tego stosunku, jako podstawowego i zasadniczego, dzięki któremu może być uważany za pracownika jedynie ubocznie zajmującego się - ze względu na stworzone przez pracodawcę możliwości - rolnictwem. Nie jest to jednak prowadzenie indywidualnego gospodarstwa rolnego według art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. Kierunek orzecznictwa, zapoczątkowany przez powołaną wyżej uchwałę III CZP 19/67, należy uznać za prawidłowy.Przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, zawarte w tytule X księgi trzeciej kodeksu cywilnego, wiążą uprawnienie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - poza wypadkami dotyczącymi spadkobierców małoletnich bądź też pobierających naukę zawodu lub uczęszczających do szkół albo spadkobierców trwałe niezdolnych do pracy - z pracą w indywidualnym gospodarstwie rolnym lub z faktem prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego (art. 1059 § 1 pkt 1 i 3 k.c.), bądź z członkostwem w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub pracą w gospodarstwie rolnym takiej spółdzielni (art. 1059 § 1 pkt 2 k.c.).Od tej zasady wprowadzono wyjątek jedynie w stosunku do rodziców spadkobiercy, a także w stosunku do tzw. spadkobiercy warunkowego.Z powołanych przepisów wynika więc, że nie każda praca mająca związek z uprawą gruntu, lecz jedynie praca w indywidualnym gospodarstwie rolnym lub prowadzenie takiego gospodarstwa oraz członkostwo w spółdzielni produkcyjnej lub praca w gospodarstwie rolnym takiej spółdzielni stanowią ustawowe warunki konieczne do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Charakter i sposób wykonywania pracy w spadkowym gospodarstwie rolnym określa bliżej, jeśli chodzi o pracę z art. 1059 § 1 pkt 1 k.c., przepis § 13 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304). Zasadniczą cechą tej pracy jest to, by w zakresie niezbędnym dla spadkowego gospodarstwa rolnego była w nim wykonywana stale i by spadkobierca mieszkał w tym czasie w spadkowym gospodarstwie. Na te same w zasadzie momenty, a więc na zamiar wykonywania pracy i osiedlenia się w spadkowym gospodarstwie rolnym na stałe, zwróciło już uwagę orzecznictwo Sądu Najwyższego, jeśli chodzi o charakter pracy z art. 1059 § 1 pkt 3 k.c., jakkolwiek bez wymagania pracy nieprzerwanej i trwającej co najmniej rok przed otwarciem spadku. Zaznaczyć należy, że aczkolwiek charakter pracy w innym niż spadkowe gospodarstwie rolnym (art. 1059 § 1 pkt 3 k.c.) nie został w wyżej powołanym rozporządzeniu wykonawczym lub w innych przepisach bliżej określony, to jednak z samego wymagania i faktu wykonywania jej w gospodarstwie rolnym rodziców spadkobiercy albo w gospodarstwie małżonka lub jego rodziców wynika, że powinna to być praca na stałe, a więc wykonywana z zamiarem zatrudnienia w gospodarstwie rolnym jako warsztacie pracy, chociaż gospodarstwo nie należy do spadkobiercy i choćby dodatkowo był on poza tym gdzie indziej jeszcze zatrudniony.Z pojęciem "prowadzenia" indywidualnego gospodarstwa rolnego (art. 1059 § 1 pkt 3 in principio) związany jest - jak to już wyjaśniło orzecznictwo Sądu Najwyższego (por. np. uchwałę SN z dnia 31.VIII.1966 r. III CO 37/65 - OSNCP 1966 r., poz. 70 oraz orz. SN z dnia 12.II.1966 r. III CR 368/65 - OSNCP 1966 r. poz. 177) - moment aktywnego kierowania tym gospodarstwem, decydowanie o kierunku jego rozwoju jako warsztatu pracy rolnika. Również więc i w tym wypadku nie ma istotnego znaczenia fakt wykonywania przez prowadzącego gospodarstwo rolne innej jeszcze pracy. Decydujące jest bowiem przede wszystkim to, że gospodarstwo to jest przez spadkobiercę prowadzone.Z powyższego wynika więc, że każdy z wymienionych warunków dziedziczenia gospodarstwa rolnego charakteryzuje ścisłe związanie spadkobiercy z gospodarstwem rolnym (spadkowym lub innym) jako warsztatem pracy bądź to przez pracę w znaczeniu wyżej podanym (art. 1055 § 1 pkt 1 i pkt 3 in fine k.c.), bądź to przez "prowadzenie" takiego gospodarstwa (art. 1059 § 1 pkt 3 in principio). Podkreślenie tego momentu wskazuje na cel unormowania i na podstawę doboru przez ustawodawcę warunków dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Spadkobierca, który w dacie otwarcia spadku prowadzi już gospodarstwo rolne lub pracuje w nim, będzie równie dążył do uzyskania własnego gospodarstwa jako warsztatu pracy. Uzasadnione jest zatem przyznanie mu prawa do spadkowego gospodarstwa na podstawie dziedziczenia i umożliwienie mu w ten sposób realizacji tego celu.Podanych wyżej przesłanek ustawowych nie można się dopatrzyć w fakcie korzystania przez pracownika przedsiębiorstwa lasów państwowych z gruntów rolnych przydzielonych mu w związku ze stosunkiem służbowym (pracy) tytułem deputatu. Przede wszystkim nie jest to praca w indywidualnym gospodarstwie rolnym w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. Nie można również korzystania z takich gruntów podciągnąć pod pojęcie "prowadzenia" indywidualnego gospodarstwa rolnego w znaczeniu powołanego wyżej przepisu. Jak słusznie bowiem podkreślono już to w uchwale SN z dnia 15.IV.1967 r. III CZP 19/67, przydzielenie pracownikowi na podstawie określonego stosunku pracy (służbowego) nieruchomości rolnej do prowadzenia gospodarstwa rolnego na okres trwania tego stosunku pozbawia "prowadzenie" gospodarstwa rolnego samoistnego - w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. - bytu, skoro w istocie swej jest to tylko forma wynagrodzenia za pracę, a zatem świadczenie objęte treścią stosunku pracy i od tego stosunku zależne.Za trafnością tego stanowiska przemawiają również przepisy rozporządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 8.XI.1965 r. w sprawie uposażenia pracowników przedsiębiorstw lasów państwowych (Dz. U. z 1968 r. Nr 50, poz. 312 i Nr 13, poz. 72 oraz z 1969 r. Nr 23, poz. 169), normujące m.in. w ramach uposażenia tych pracowników kwestię korzystania z gruntów państwowych w formie tzw. deputatów rolnych. W szczególności stosownie do § 6 powołanego rozporządzenia pracownikom zatrudnionym w nadleśnictwie mogą być przydzielone do bezpłatnego korzystania grunty rolne (orne, łąki, sady i ogrody) o powierzchni odpowiadającej 0,5 ha gruntów III klasy na pracownika, przy czym w razie nieposiadania przez nadleśnictwo odpowiednich gruntów rolnych pracownikowi nie przysługuje ekwiwalent pieniężny. Dotyczyć to może również pracowników zatrudnionych w okręgowych zarządach lasów państwowych i równorzędnych z nadleśnictwem jednostek organizacyjnych. Niezależnie od tego pracownikom nadleśnictw mogą być przydzielone także inne grunty rolne (oprócz wyżej wymienionego 0,5 ha), nie więcej jednak niż łącznie 2 ha, a w niektórych wypadkach do 3 ha. Korzystanie z tych gruntów jest związane ze stosunkiem służbowym (pracy) i wchodzi w skład uposażenia. Uposażenie to powstaje od dnia objęcia służby, a ustaje z dniem zwolnienia ze stanowiska, z tytułu którego prawo to przysługiwało (§ 16 i 18 rozp.). Charakter korzystania z gruntów przydzielonych pracownikom leśnym określiło obowiązujące rozporządzenie Ministra Leśnictwa z dnia 28.V.1950 r. w sprawie uposażenia pracowników i zarządzenie tegoż Ministra z dnia 26.IV.1955 r. w sprawie korzystania z gruntów rolnych przez pracowników przedsiębiorstw lasów państwowych ("Biuletyn Ministra Leśnictwa" 1955 r. nr 14, poz. 179). Przydział gruntów powinien mieć w zasadzie charakter gospodarstwa przysadybowego znajdującego się w bezpośrednim pobliżu mieszkania służbowego pracownika (gajówki, leśniczówki, nadleśniczówki itp.), przeznaczonego przede wszystkim na ogród warzywny, sad owocowy i pasiekę.Z tego względu deputat rolny przywiązany jest do osady służbowej i funkcji służbowej. Nie zmienia tego charakteru działek deputatowych okoliczność, że w nadleśnictwach posiadających większą powierzchnię gruntów rolnych mogą być pracownikom dodatkowo przydzielone do korzystania grunty orne i łąki odpłatnie na warunkach ulgowych (z tym zastrzeżeniem, że łączna powierzchnia gruntów rolnych oddanych pracownikowi do korzystania bezpłatnie i odpłatnie nie może przekraczać 2 ha, a w niektórych wypadkach 3 ha). Grunty te bowiem, nawet o większej powierzchni, przydzielone pracownikowi odpłatnie na warunkach ulgowych stanowią również pewnego rodzaju składnik wchodzący do uposażenia. Korzystanie z tych gruntów przez pracownika leśnictwa nie ma charakteru samoistnego prowadzenia gospodarstwa rolnego, a tylko stanowi pewnego rodzaju akcesorium - w ramach uposażenia - do wykonywanej zasadniczej funkcji. Nie można też uważać korzystania z gruntów deputatowych za zbliżone do umowy dzierżawy, a to ze względu na inny cel gospodarczy, jaki w obu wypadkach zachodzi. Różnica polega również na tym, że z chwilą ustania stosunku służbowego (pracy) deputat wygasa, a z chwilą śmierci uprawnionego uprawnienia z tytułu korzystania nie przechodzą na spadkobierców.Omówiony wyżej charakter gruntu deputatowego przydzielonego pracownikowi leśnictwa określa też jednocześnie charakter pracy członków jego rodziny na takim gruncie. Skoro bowiem gospodarstwo deputatowe nie jest indywidualnym gospodarstwem rolnym, to członkowie rodziny pracownika jako spadkobiercy nie mogą powoływać się na pracę w "innym indywidualnym gospodarstwie rolnym" w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. Ponadto skoro - jak to wyżej zaznaczono - grunty deputatowe stanowią akcesorium uposażenia pracownika, przeznaczone na zabezpieczenie potrzeb jego i jego rodziny, to członkowie rodziny przyczyniający się do osiągnięcia pożytków z tych gruntów w granicach uprawnień samego pracownika nie mogą wyprowadzić w zakresie przesłanek dziedziczenia gospodarstwa rolnego większych praw niż te, jakie z tytułu korzystania z gruntów może mieć sam pracownik.Wychodząc więc z przytoczonych wyżej zasad, na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.