II CR 495/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia E. Mielcarek. Sędziowie: J. Policzkiewicz (sprawozdawca), J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa J. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń (Inspektorat Powiatowy w K.) o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanego Zakładu od wyroku Sądu Powiatowego w Opocznie - Wydział Zamiejscowy w Przysusze z dnia 24 lutego 1969 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Opocznie - Wydział Zamiejscowy w Przysusze do ponownego rozpoznania w tym zakresie.Uzasadnienie faktyczneJózef J., zatrudniony jako robotnik w kopalni gliny w J. należącej do Zakładów Materiałów Ogniotrwałych w O., uległ w dniu 21.XII.1966 r. wypadkowi przy pracy. Doznał on przy tym ciężkich obrażeń ciała, co spowodowało zmniejszenie jego zdolności do pracy. Na skutek tego otrzymuje z ZUS-u rentę inwalidzką III grupy.W związku z tym wypadkiem toczyło się przeciwko kierownikowi kopalni Zenonowi D. postępowanie karne, zakończone wyrokiem uniewinniającym.Zakłady Materiałów Ogniotrwałych w O. były ubezpieczone w PZU od odpowiedzialności cywilnej z tytułu prowadzenia przedsiębiorstwa przemysłowego (polisa ubezpieczeniowa z dnia 24.I.1966 r.).Na podstawie tego ubezpieczenia PZU za pośrednictwem Zakładów Materiałów Ogniotrwałych w O. wypłacił w dniu 8.V.1968 r. Józefowi J. 12.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę i 3.841 zł tytułem różnicy między zarobkami a pobranym zasiłkiem chorobowym. Projektowana natomiast przez PZU ugoda z Józefem J. nie doszła do skutku.W dniu 20.V.1969 r. Józef J. wystąpił z powództwem przeciwko PZU o zasądzenie ponadto na jego rzecz od strony pozwanej 28.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę, 1.200 zł tytułem zwrotu wydatków na lepsze odżywianie w okresie półrocznym leczenia i rekonwalescencji oraz 5.000 zł tytułem odszkodowania za straty poniesione przez niego w związku z niezdolnością do pracy przy budowie własnego domu.Pozwany PZU wnosił o oddalenie powództwa, zarzucając brak legitymacji biernej, a merytorycznie podniósł, że przyznane już powodowi odszkodowanie jest dostateczne. Wnosił także o przypozwanie do sprawy Zakładów Materiałów Ogniotrwałych w O.Zakłady te w toku procesu wstąpiły do sprawy w charakterze interwenienta ubocznego po stronie pozwanej.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 24.II.1969 r. zasądził od PZU na rzecz powoda kwotę 8.000 zł z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę i kwotę 2.000 zł za straty poniesione przy budowie domu, a w pozostałej części powództwo oddalił.W rewizji PZU wnosi o zmianę tego wyroku i o oddalenie powództwa w całości.Skarżący zarzuca sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału oraz naruszenie prawa materialnego. Sprzeczności tej dopatruje się w bezpodstawnym przyjęciu wyłącznej winy zakładu pracy, gdy tymczasem powód przez swe nieostrożne i lekkomyślne zachowanie przyczynił się sam do wypadku.Zdaniem skarżącego brak też jest podstaw prawnych, żeby powód mógł ze swym roszczeniem występować bezpośrednio do PZU.Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: "Czy nie wymieniony - w zawartej przez zakład pracy z PZU umowie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu prowadzenia przedsiębiorstwa przemysłowego - pracownik jest z mocy przepisów art. 393 i 808 k.c. czynnie legitymowany w procesie wszczętym przez niego bezpośrednio przeciwko PZU o roszczenia mające źródło w nieszczęśliwym wypadku podczas zatrudnienia?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania, przy czym zważył, co następuje:Kodeks cywilny dopuszcza możliwość zawarcia umowy ubezpieczenia na rzecz osoby trzeciej, chociażby osoba ta nie była wymieniona w umowie (art. 808). W wypadku takim osoba trzecia może żądać bezpośrednio od zakładu ubezpieczeń określonego świadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku (art. 805 i 808 k.c. w związku z art. 393 k.c.).Należy uznać, że również umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (OC) może być zawarta na rzecz osoby trzeciej. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej, będące szczególnym rodzajem ubezpieczenia majątkowego (art. 821 k.c.), ma bowiem na celu nie tylko ochronę własnego interesu ubezpieczającego, ale także dobro poszkodowanego, któremu zapewnia otrzymanie należnego odszkodowania. Rozwój, jakiemu podlega instytucja ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, wysuwa stopniowo na plan pierwszy interes poszkodowanego.Znalazło to najsilniejszy wyraz w dziedzinie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych unormowanych początkowo rozporządzeniem RM z dnia 1.XII.1961 r. (Dz. U. Nr 55, poz. 311), a następnie rozporządzeniem RM z dnia 24.IV.1968 r. (Dz. U. Nr 15, poz. 89). Według tych przepisów osoba poszkodowana staje się stroną stosunku ubezpieczenia, uprawnioną nie tylko do zgłaszania, ale i do dochodzenia roszczeń wprost od PZU, i to nawet z pominięciem osób, których odpowiedzialność cywilna została ubezpieczona (§ 18 rozporz. z dnia 24.IV.1968 r.).Na gruncie dobrowolnego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej uprawnienia poszkodowanego nie idą tak daleko. I tu jednak niepodobna wyłączyć istnienia bezpośredniego stosunku prawnego między poszkodowanym a PZU. Przejawem tego jest m.in. praktyka zawierania przez PZU ugód bezpośrednio z osobą poszkodowaną z jednoczesnym zastrzeżeniem, że zrzeka się ona wszelkich dalszych roszczeń tak w stosunku do osób odpowiedzialnych cywilnie, jak i w stosunku do PZU (projekt ugody - akta PZU, Inspektoratu w Kielcach).Ogólne warunki ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, zatwierdzone decyzją Ministra Finansów z dnia 20.II.1962 r., wkładają na ubezpieczającego szereg obowiązków w razie wypadku, w tym informowania PZU o wypadku, o zgłoszeniu roszczenia o odszkodowanie, o danych potrzebnych do ustalenia okoliczności wypadku i rozmiarze szkody, o wystąpieniu poszkodowanego z roszczeniem odszkodowawczym na drogę sądową itp. (§ 13).Wynikiem takiego procesu bardziej niż ubezpieczający zainteresowany jest PZU, który w ostatecznym wyniku ponosi ciężar odszkodowania.W pewnej mierze interes PZU chroniony jest przez ogólne warunki ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Według nich ubezpieczający nie jest uprawniony bez uprzedniej zgody PZU do zaspokojenia albo uznania roszczenia osoby poszkodowanej, a gdy dojdzie do procesu ubezpieczający obowiązany jest na żądanie PZU udzielić pełnomocnictwa procesowego wskazanemu przez PZU pełnomocnikowi, po zapadnięciu zaś wyroku odpis jego obowiązany jest doręczyć PZU w takim czasie, aby umożliwić PZU zajęcie stanowiska co do wniesienia środka odwoławczego (§ 13 pkt 5-7). W pewnym stopniu PZU może też wpływać na bieg procesu przez wstąpienie do niego w charakterze interwenienta ubocznego po stronie pozwanego odpowiedzialnego za szkodę. Czynności interwenienta ubocznego nie mogą jednak pozostawać w sprzeczności z czynnościami i oświadczeniami strony, do której przystąpił (art. 79 k.p.c.), przy czym nie może on w zasadzie podnosić zarzutu wadliwego prowadzenia procesu przez tę stronę (art. 82 k.p.c.). Udział natomiast PZU w charakterze współuczestnika strony pozwanej obok ubezpieczającego stwarza dla PZU lepsze warunki obrony. Udział zaś taki jest dopuszczalny ze względu na stosunek, jaki - w świetle przytoczonych wyżej rozważań - zachodzi między Zakładem Ubezpieczeń a poszkodowanym jako osobą trzecią w rozumieniu art. 808 k.c.Zauważyć wypada, że co się tyczy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych, to Sąd Najwyższy już na gruncie rozporządzenia RM z dnia 1.XII.1961 r., które nie normowało kwestii legitymacji w procesie, uznał, że Zakład Ubezpieczeń jest biernie legitymowany obok osób odpowiedzialnych za szkodę (orzecz. SN z dnia 4.X.1965 r. II CR 296/65 - OSNCP 1966, nr 6, poz. 97).Jeśli chodzi o ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnych z tytułu prowadzenia przedsiębiorstwa, to aktualność przedstawionego zagadnienia podlega podmiotowemu i czasowemu ograniczeniu w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 23.I.1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) oraz rozporządzenia RM z dnia 20.VIII.1968 r. w sprawie wygaśnięcia niektórych umów ubezpieczenia zawartych przez uspołecznione zakłady pracy (Dz. U. Nr 32, poz. 218). Ograniczenia te nie dotyczą jednak niniejszej sprawy.Należy zatem dojść do następujących wniosków:Jeżeli do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych przeciwko zakładowi pracy przez pracownika, który uległ wypadkowi przy pracy, przysługuje droga sądowa, to w wypadku gdy odpowiedzialność cywilna tego zakładu z tytułu prowadzenia przedsiębiorstwa została ubezpieczona w PZU, poszkodowany uprawniony jest wystąpić do sądu z roszczeniem nie tylko przeciwko zakładowi pracy, ale także przeciwko zakładowi ubezpieczeń.Skoro więc powództwo w sprawie niniejszej nie zostało wytoczone przeciwko Zakładom Materiałów Ogniotrwałych w O., których udział w sprawie niniejszej w charakterze pozwanego jest konieczny, to zaskarżony wyrok nie może się ostać.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy powinien wezwać Zakłady Materiałów Ogniotrwałych w O. do wzięcia udziału w sprawie w trybie art. 464 k.p.c.Z tych względów oraz na mocy art. 388 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.