III CZP 18/68

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Doroty N. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T.) o zwolnienie od egzekucji, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 12 stycznia 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy termin trzech miesięcy przewidziany w art. 6 § 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. z 1958 r. Nr 4, poz. 11 z późn. zm.) należy liczyć od dnia zawiadomienia przez organ finansowy o odmowie zwolnienia przedmiotu spod zajęcia, czy od dnia powzięcia wiadomości przez zainteresowanego o zajęciu."uchwalił:Termin z art. 6 § 3 zd. 2 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11 z późn. zm.) należy liczyć od daty dowiedzenia się w jakikolwiek sposób przez osobę, w stosunku do której działa domniemanie z art. 6 § 1, że zabezpieczenie lub egzekucja narusza jej prawa. Bieg tego terminu przerywa się przez złożenie przez tę osobę wobec właściwego organu żądania zwolnienia rzeczy lub praw majątkowych od zabezpieczenia lub egzekucji. Termin ten biegnie na nowo od daty uprawomocnienia się decyzji rozstrzygającej o tym żądaniu.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki przedstawiając powyższe zagadnienie prawne wyraził następujące wątpliwości: z jednej strony przepis art. 6 § 3 zd. 2 ustawy z dnia 21.I.1958 r. - jako przepis wyjątkowy - nie może podlegać interpretacji rozszerzającej, z drugiej strony zaś przyjęcie, że bieg terminu trzymiesięcznego powinien rozpoczynać się już od powzięcia wiadomości przez zainteresowanego o pierwszej czynności zabezpieczającej, względnie egzekucyjnej, musiałoby budzić zastrzeżenia, skoro czynności takich można nie uważać za naruszające prawa osoby, w stosunku do której działają domniemania z art. 6 cytowanej ustawy. W szczególności przewidziany jest upadek zabezpieczenia (art. 5 ustawy), możliwość wyłączenia z zakresu domniemań z art. 6 przedmiotów, których łączna wartość nie przekracza przeciętnego 6-miesięcznego dochodu osoby zainteresowanej (art. 7 § 2 cytowanej ustawy), jak i możliwość wystąpienia do administracyjnego organu egzekucyjnego o zwolnienie spod zajęcia. W tym ostatnim przypadku zajęcie przez organ administracyjny stanowiska odmownego oznaczałoby ostatecznie naruszenie praw osoby zainteresowanej przez zabezpieczenie, względnie egzekucję i wydaje się, że termin do wniesienia pozwu powinien być liczony od zawiadomienia zainteresowanego przez organ administracyjny o odmowie zwolnienia spod zajęcia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. W sprawie, której dotyczy przedstawione zagadnienie, chodzi o skutki prawne czynności zabezpieczających (względnie egzekucyjnych) dokonanych przez Skarbowy Urząd Komorniczy w wykonaniu postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu w trybie art. 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11 z późn. zm.), roszczeń o naprawę szkody w mieniu społecznym, grożącego podejrzanemu przepadku majątku i kary grzywny. Skutki prawne czynności tego organu określały do dnia 3I.XII.1966 r. przepisy dekretu z dnia 28.I.1947 r. o egzekucji administracyjnej świadczeń pieniężnych (Dz. U. Nr 21, poz. 84), po tej zaś dacie przepisy ustawy z dnia 17.VI.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151) i wydane na ich podstawie rozporządzenia. Z przepisów tej ustawy - i z analogicznych, wcześniejszych przepisów cytowanego dekretu - wynika, że już samo zabezpieczenie należności pieniężnych (art. 162 i 163) w istotny sposób ogranicza prawa majątkowe osoby, w której władaniu znajduje się przedmiot zabezpieczenia. Już z chwilą dokonania zabezpieczenia i na czas jego trwania osoba ta bądź to traci prawo rozporządzenia zajętym przedmiotem względnie prawem (zajęcie ruchomości lub wierzytelności, zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości), bądź też może dokonywać rozporządzeń w zakresie ograniczonym (np. wskutek wpisu hipoteki przymusowej). Oczywiście, że w razie wszczęcia egzekucji, której celem jest zaspokojenie roszczeń wierzyciela (art. 64-108) z mienia znajdującego się we władaniu osoby pozostającej w bliskim stosunku z dłużnikiem (podejrzanym, oskarżonym, skazanym), naruszenie praw tej osoby wskutek czynności egzekucyjnych występuje jeszcze z większą ostrożnością. Właśnie fakt, że wskutek dokonania zabezpieczenia lub wszczęcia egzekucji prawa tej osoby zostały naruszone, stanowi przesłankę wystąpienia przez nią do organu egzekucyjnego z żądaniem z art. 35 cytowanej ustawy, a poprzednio z art. 14 cytowanego dekretu. Wreszcie i brzmienie art. 6 § 3 zd. 2 ustawy z dnia 21.I.1958 r. wskazuje na powiązanie zachodzące między samym "zabezpieczeniem" lub "egzekucją", a "naruszeniem praw". Dlatego nie można podzielić poglądu, iż dopiero odmowa organu egzekucyjnego co do wyłączenia danego przedmiotu spod zabezpieczenia lub egzekucji stwarza stan prawny naruszający prawa osoby, w której władaniu znajduje się ten przedmiot.II. Przepis art. 6 § 3 zd. 2 ustawy z dnia 21.I.1958 r. - w odróżnieniu od np. art. 371 § 1 k.p.c., lub art. 112 § 2 k.p.a. - nie wiąże początku biegu terminu do wniesienia powództwa o obalenie domniemania z art. 6 § 1 z faktem doręczenia "osobie bliskiej" jakiejkolwiek decyzji organu egzekucyjnego dokonującego czynności zabezpieczających lub egzekucyjnych. Dlatego, aczkolwiek przepisy art. 31 § 2 i art. 155 § 2 ustawy z dnia 17.VI.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji powinny być odpowiednio stosowane i do tej osoby, brak podstaw do przyjęcia poglądu, iż termin z art. 6 § 3 zd. 2 zaczyna biec dopiero od chwili dokonania takiego doręczenia. Termin ten, zgodnie z brzmieniem tego przepisu, biegnie od chwili, gdy osoba ta w jakikolwiek sposób dowiedziała się o tym, że organ egzekucyjny dokonał zabezpieczenia, lub wszczął egzekucję co do mienia znajdującego się w władaniu tej osoby oraz, że tytuł egzekucyjny, w oparciu o który tych czynności dokonano, korzysta z domniemania z art. 6 § 1, wskutek czego prawa tej osoby do powyższego mienia, mimo iż nie jest ona dłużnikiem, uległy naruszeniu. Dla rozpoczęcia biegu tego terminu nie ma więc znaczenia, ani data wydania przez prokuratora lub sąd postanowień z art. 3 § 1 i 4 § 1 ustawy z dnia 21.I.1958 r., ani dokonywanie przez osoby trzecie (np. biegłych) - działające na zlecenie organu egzekucyjnego - czynności poprzedzających dokonanie zabezpieczenia lub wszczęcie egzekucji. Ze względu na skutki z art. 6 § 3 tej ustawy konieczne jest, by osoba ta miała świadomość, że tytuł egzekucyjny, stanowiący podstawę dokonania zabezpieczenia lub wszczęcia egzekucji, wydany został w trybie art. 3 § 1 lub 4 § 1 tej ustawy, a podjęcie tych czynności wobec mienia znajdującego się w jej władaniu opiera się na zastosowaniu przez organ egzekucyjny domniemania z art. 6 § 1, jedynie bowiem wówczas osoba, której prawa naruszono, może zdawać sobie sprawę z tego, iż praw tych powinna bronić w sposób określony w art. 6 § 3 zd. 2 tejże ustawy, a nie ogólnym powództwem z art. 642 k.p.c. Wiadomość, o ile nie pochodzi bezpośrednio od organu egzekucyjnego, powinna być na tyle poważna, by każdy człowiek rozsądnie oceniający okoliczności mógł dojść do omawianych wyżej wniosków. Zgodnie z art. 6 k.c. ciężar dowodzenia faktów mających uzasadnić twierdzenie, iż powództwo zostało wniesione po upływie terminu z art. 6 § 3 zd. 2 cyt. ustawy, spoczywa na pozwanym.III. Wprawdzie, jak to wyżej pod I stwierdzono, nie uzasadniony byłby pogląd, iż termin z art. 6 § 3 zd. 2 ustawy z dnia 21.I.1958 r. biegnie dopiero od chwili wydania przez organ egzekucyjny decyzji oddalającej żądanie z art. 35 § 1 postępowania egzekucyjnego w administracji, z drugiej jednak strony nie sposób przyjąć, iż wszczęcie i trwanie postępowania wywołanego żądaniem zgłoszonym przez "osobę bliską" w trybie art. 35 § 1, post. egzekucyjnego w administracji (a poprzednio w trybie art. 14 ust. i dekretu z dnia 28.I.1947 r.) pozostaje bez wpływu na bieg (tego terminu. Powództwo z art. 6 § 3 cytowanej ustawy ma charakter powództwa przeciwegzekucyjnego, do którego z mocy art. 18 § 1 należy stosować - w przedmiotach nie objętych przepisami tej ustawy - zarówno przepisy art. 642 k.p.c., jak i przepisy art. 14 dekretu z dnia 28.I.1947 r. i postanowienia z art. 35 i następnych ustawy z dnia 17.VI.1966 r. Z przepisów tych wynika, że przed wniesieniem pozwu z art. 6 § 3 ustawy z dnia 21.I.1958 r. osoba, której dotyczy domniemanie powinna wystąpić do organu egzekucyjnego z żądaniem wyłączenia zajętych przedmiotów spod zabezpieczenia względnie egzekucji. Dopiero po wydaniu przez ten organ decyzji odmawiającej żądaniu, osoba ta może wnieść pozew, do którego powinna dołączyć powyższą decyzję. Wprowadzając te zasady ustawodawca zmierzał z jednej strony do zapobieżenia wszczynaniu niepotrzebnych procesów, a z drugiej strony do uchronienia jednostek gospodarki uspołecznionej od ponoszenia kosztów takich procesów. W związku z tym należy uznać, że aczkolwiek termin z art. 6 § 3 zd. 2 jest terminem prekluzyjnym ("uprawnienie do wytoczenia powództwa wygasa"), a nie terminem przedawnienia, odnoszącym się do roszczeń majątkowych (art. 117 § 1 k.c.), tym niemniej biorąc pod uwagę tendencje wyrażone w art. XIII i XXXVI przepisów wprowadzających k.c., do terminu tego powinien być odpowiednio stosowany przepis art. 123 § 1 pkt 1 k.c. Skoro więc powołane wyżej przepisy nakładają na "osobę bliską" obowiązek dokonania - przed wniesieniem pozwu o obalenie domniemania - określonych czynności przed organem powołanym do egzekwowania roszczeń objętych tytułem egzekucyjnym z art. 3 § 1 lub 4 § 1 ustawy z dnia 21.I.1958 r., należy przyjąć, iż czynności te przerywają bieg terminu z art. 6 § 3 zd. 2, przy czym zgodnie z art. 124 § 2 k.c. termin ten nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie przed organem egzekucyjnym nie zostanie zakończone. Dodać przy tym należy, że dekret z dnia 28.I.1947 r. nie wprowadzał terminu dla złożenia żądania z art. 14 ust. 1, żądanie to więc pod rządem przepisów tego dekretu mogło być wniesione w dowolnym czasie przed upływem terminu z art. 6 § 3 zd. 2 ustawy z dnia 21.I.1958 r. Natomiast ustawa z dnia 17.VI.1966 r. wprowadziła 14-dniowy termin dla złożenia takiego żądania, dlatego też pod rządem tej ustawy jedynie żądanie zgłoszone organowi egzekucyjnemu w tym terminie może wywołać skutki z art. 123 § 1 pkt 1 k.c.