III CZP 32/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: W. Kuryłowicz, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Józefa R. o stwierdzenie nabycia spadku po Janie R., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 18 grudnia 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy prawomocne postanowienie sądu o stwierdzenie zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego po zmarłym przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy, który pozostawił jedynie udział w spadkowym gospodarstwie po wcześniej zmarłym jego wstępnym, wiąże sąd w późniejszym postępowaniu dotyczącym wniosku o stwierdzenie nabycia spadku co do gospodarstwa po tym wstępnym?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W postępowaniu o stwierdzenie zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, należącego do spadku po właścicielu tego gospodarstwa zmarłym przed dniem 5 lipca 1963 r., sąd jest związany wcześniejszym prawomocnym postanowieniem stwierdzającym zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego (bądź udziału w takim gospodarstwie) należącego do spadku po jego spadkobiercy, który przeżył spadkodawcę, lecz zmarł przed dniem 5 lipca 1963 r. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 29.IV.1967 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że spadek po Janie H., zmarłym dnia 22 października 1968 r., nabyły po połowie jego córki Marianna R. i Rozalia W. Jednocześnie Sąd stwierdził nabycie spadku po Rozalii W., zmarłej dnia 13 grudnia 1918 r., przez jej spadkobierców: Eleonorę W., Stanisławę M. i Stanisława W. po 1/5 części oraz Józefa W. w 2/5 częściach - z tym zastrzeżeniem, że prawo dziedziczenia przypadającego Rozalii W. udziału w gospodarstwie rolnym zachowali: Stanisława M i Stanisław W. i Janina P. po 1/4 części, Władysław M. w 1/16 części oraz Stanisław Władysław M. w 3/16 częściach.Sąd Powiatowy nie orzekł o zachowaniu prawa dziedziczenia udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym przypadającego Mariannie R. przez jej następców prawnych, wyjaśniając w uzasadnieniu wyżej wymienionego postanowienia, że prawa do spadku po Mariannie R., zmarłej w dniu 5 lutego 1919 r., zostały już stwierdzone odrębnie w sprawie Ns 282/64. Jak wynika z akt tej sprawy, Sąd Powiatowy we Włoszczowie postanowieniem z dnia 14 lipca 1965 r., nie zaskarżonym przez uczestników postępowania, stwierdził, że spadek po Mariannie R. nabyli: Edward R., Józef R., Marianna Z., Helena W. i Zofia B. po 1/5 części. Prawo dziedziczenia należącego do spadku po Mariannie R. gospodarstwa rolnego Sąd Powiatowy stwierdził na rzecz Józefa R., Stanisława W., Marianny W. i Janiny P. po 3/15 części oraz na rzecz Łucji K., Gertrudy B. i Krystyny W. po 1/15 części.Po rozpoznaniu rewizji Stanisława W. od postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 29 kwietnia 1967 r. Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł LVI § 3 przep. wprow. k.c. wprowadził wyjątek od zasady odrębnego stwierdzenia po każdym spadkodawcy nabycia spadku po nim i nabycia należącego do tego spadku gospodarstwa rolnego. Wyjątek ten, w odróżnieniu od zasad ogólnych dotyczących orzekania o nabyciu spadku i o nabyciu należącego do spadku gospodarstwa rolnego, polega na tym, że postanowienie w części obejmującej zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. powinno orzec całościowo o dziedziczeniu tego gospodarstwa przez spadkobierców, a także przez osoby dziedziczące po spadkobiercach zmarłych przed dniem 5 lipca 1967 r. Z dyspozycji cytowanych przepisów przechodnich wynika, że orzekając o zachowaniu prawa dziedziczenia udziału zmarłego spadkobiercy w spadkowym gospodarstwie rolnym, sąd ustala samodzielnie, kto - w zakresie dotyczącym wspomnianego udziału - wchodzi na miejsce zmarłego przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy, bez potrzeby uprzedniego stwierdzenia nabycia spadku po tym spadkobiercy. Jeżeli jednak wcześniej zostało stwierdzone nabycie spadku po takim spadkobiercy, to sąd, orzekając o zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po właścicielu tego gospodarstwa (pierwszym spadkobiercy), jest związany postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku po tym spadkobiercy, nie może więc uznać za jego spadkobierców innych osób niż wymienione w tym postanowieniu. Kognicja sądu w takim wypadku ogranicza się do ustalenia, czy te osoby odpowiadają warunkom określonym w § 1 i 2 art. LVI przep. wprow. k.c. Uwzględnienie praw innych osób stanie się możliwe dopiero wtedy, gdy wszyscy bądź niektórzy ze spadkobierców zmarłego spadkobiercy nie odpowiadają wspomnianym warunkom.Zasada związania sądu, orzekającego - stosownie do art. LVI § 3 przep. wprow. k.c. i art. XX § 2 przep. wprow. k.p.c. - postanowieniem stwierdzającym nabycie spadku po spadkobiercy zmarłym przed dniem 5 lipca 1963 r., wynika z ogólnej normy art. 679 k.p.c., według której dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w szczególnym postępowaniu przewidzianym w tym przepisie.Nie inaczej przedstawia się problem związania w wypadku, gdy po zmarłym przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy gospodarstwa rolnego zostało już wcześniej prawomocnie stwierdzone nie tylko nabycie spadku po nim, ale również zachowanie należącego do tego spadku gospodarstwa rolnego. Dyspozycja bowiem art. 679 k.p.c. odnosi się zarówno do zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w ścisłym tego słowa znaczeniu, jak i do tej części postanowienia, która dotyczy dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego. Sytuację typową, w której może dojść do wcześniejszego stwierdzenia nabycia spadku po zmarłym przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy i zachowania prawa dziedziczenia należącego do spadku po nim gospodarstwa rolnego, jest wypadek, gdy wspomniany spadkobierca, poza udziałem spadkowym w gospodarstwie rolnym pozostałym po pierwszym spadkodawcy, miał własne gospodarstwo rolne. Prawomocne postanowienie wymieniające spadkobierców zmarłego spadkobiercy, którzy zachowali prawo dziedziczenia ostatnio wymienionego gospodarstwa, oraz określające wysokość ich udziałów w tym gospodarstwie powinno być uwzględnione w postanowieniu stwierdzającym zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po pierwszym spadkodawcy także z tego względu, że art. LVI § 3 (zdanie drugie) przep. wprow. k.c. odsyła wprost do dwóch paragrafów poprzedzających tego artykułu. Wynika więc z tego, że udział spadkowy zmarłego spadkobiercy w wyjściowym gospodarstwie rolnym, tj. należącym do spadku po pierwszym spadkobiercy, musi w zasadzie przypaść tym samym jego spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego stanowiącego jego własność.W niniejszej sprawie sytuacja jest o tyle odmienna, że Sąd Powiatowy w postanowieniu z dnia 14.VII.1965 r. Ns 282/64 orzekł o zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po Mariannie R., chociaż nie miała ona własnego gospodarstwa rolnego, a tylko - co podkreślił Sąd Wojewódzki - udział w gospodarstwie rolnym, wynikający z dziedziczenia przez nią po Janie R.Stosownie do dyspozycji art. LVI § 3 przep. wprow. k.c. Sąd Powiatowy w ostatnio wymienionej sprawie nie powinien był orzekać odrębnie o zachowaniu prawa dziedziczenia tego udziału przez spadkobierców Marianny R., rozstrzygnięcie bowiem w tym względzie powinno nastąpić w postanowieniu o zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego pozostałego po Janie R. Skoro jednak postanowienie z dnia 14 lipca 1965 r. jest prawomocne, to wiąże ono - jak już wyjaśniono wyżej - sąd orzekający w sprawie dotyczącej spadku i należącego do tego spadku gospodarstwa rolnego po Janie R.Istnienie i obowiązywanie tego postanowienia nie oznacza jednak, że Sąd Powiatowy w części swego postanowienia, orzekającej o zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po Janie R., nie miał potrzeby zajęcia się udziałem przypadającym Mariannie R. Kategoryczna treść art. LVI § 3 przep. wprow. k.c. oraz art. XX § 2 przep. wprow. k.p.c. czyni koniecznym orzeczenie również o tym udziale. Rozstrzygnięcie takie jest tym bardziej konieczne, jeśli się uwzględni, że postanowienie z dnia 14 lipca 1965 r. jest tak zredagowane, jakby Marianna R. miała odrębne, własne gospodarstwo rolne.Prawidłowo zredagowana sentencja postanowienia w takim wypadku w części dotyczącej zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po pierwszym spadkodawcy (Janie R.) powinna wymienić nie tylko osoby zachowujące prawo dziedziczenia gospodarstwa spadkowego z tytułu dziedziczenia bądź nabycia udziałów w spadku po córce spadkodawcy Rozalii R., ale również osoby zachowujące prawo dziedziczenia tego gospodarstwa z tytułu następstwa po zmarłej córce spadkodawcy Mariannie R. Osoby te zostały już prawomocnie określone w prawomocnym postanowieniu z dnia 14 lipca 1965 r. w jego części dotyczącej gospodarstwa rolnego. Dostosowanie ułamkowo określonych w tym postanowieniu udziałów tych osób do udziału Marianny R., który wynosi tylko połowę gospodarstwa po Janie H., w niczym nie zmieni proporcji, a tym samym nie naruszy praw poszczególnych osób wymienionych we wspomnianym postanowieniu jako zachowujących prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należących do spadku po Mariannie R. Związanie bowiem Sądu prawomocnym postanowieniem nie wyłącza, przy zachowaniu właściwych proporcji, takiego określenia w ułamkach udziałów poszczególnych następców Marianny R. w gospodarstwie rolnym należącym do spadku po Janie H., jakie wynika z konieczności dostosowania tych ułamków do rzeczywistego udziału Marianny R.Z przedstawionych wyżej względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.