III CZP 30/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), W. Bryl.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marianny R. o uzupełnienie postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek Toruń postanowieniem z dnia 4 marca 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku zaistnienia kontynuowanej wspólności majątkowej, powstałej na skutek śmierci jednego z małżonków przed dniem 1 stycznia 1947 r., mają zastosowanie nadal przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego, czy też przepisy kodeksu cywilnego, w szczególności gdy kontynuowaną wspólnością majątkową objęte było gospodarstwo rolne, i czy w takim wypadku należy orzec o zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego?"udzielił następującej odpowiedzi:Jeżeli na skutek śmierci jednego z małżonków przed dniem 1 stycznia 1947 r. nastąpiło z mocy § 1483 k.c.n. przedłużenie wspólności majątkowej między pozostałym przy życiu małżonkiem a wspólnymi ich potomkami, stosuje się nadal przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego także wtedy, gdy kontynuowaną wspólnością majątkową objęte jest gospodarstwo rolne. Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Golubiu-Dobrzyniu postanowieniem z dnia 26 lipca 1965 r. oddalił wniosek Marianny R. o uzupełnienie postanowienia b. Sądu Grodzkiego w Golubiu z dnia 3 września 1948 r., stwierdzającego przedłużenie wspólności majątkowej między wnioskodawczynią jako wdową po zmarłym w dniu 2 lutego 1945 r. Janie R. a ich wspólnymi dziećmi, przez wydanie postanowienia, że udział w gospodarstwie rolnym po Janie R. dziedziczą Antoni i Mieczysława M. przy uwzględnieniu, że druga połowa gospodarstwa rolnego stanowi własność wnioskodawczyni.Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję wnioskodawczyni od powyższego postanowienia, przekazał Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu z dnia 4.X.1961 r. w sprawie 4 CR 584/61 (OSPiKA z 1962 r., zesz. 9, poz. C. 253), że przepis § 1483 k.c.n., mimo iż zamieszczony został w części dotyczącej prawa familijnego, w rzeczywistości reguluje prawa spadkowe w razie zgonu jednego z małżonków żyjących w ogólnej wspólności majątkowej i że z tej przyczyny przepisy prawa spadkowego, a nie przepisy kodeksu rodzinnego mają zastosowanie w razie śmierci jednego z małżonków żyjących w tej wspólności.Z mocy art. XVIII przep. wprow. pr. spadk. z 1946 r., jak również z mocy art. LI przep. wprow. k.c. z 1964 r. jest zasadą, że w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, jeżeli szczególne przepisy nie stanowią inaczej. Jeżeli zatem śmierć spadkodawcy nastąpiła przed dniem 1 stycznia 1947 r., to do spadku po nim będą w zasadzie miały zastosowanie przepisy dotychczas obowiązujące, a więc na terenie na którym w tym czasie obowiązywały przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego, przepisy tegoż kodeksu. W razie więc śmierci jednego z małżonków żyjących we wspólności majątkowej przed dniem 1 stycznia 1947 r. przedłuża się, stosownie do § 1483 k.c.n., istniejącą wspólność majątkową między pozostałym przy życiu małżonkiem a wspólnymi ich potomkami. Udział zmarłego małżonka w mieniu łącznym nie należy w tym wypadku do spadku.Nie ma również zastosowania przepis art. LV przep. wprow. k.c., który - jako wyjątek od zasady wyrażonej w art. LI przep. wprow. k.c. - nakazuje stosować przepisy kodeksu cywilnego do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie tego kodeksu. Przepis § 1483 k.c.n. bowiem, wprowadzając kontynuowaną wspólność majątkową między pozostałym przy życiu małżonkiem a wspólnymi ze zmarłym małżonkiem potomkami, odracza chwilę otwarcia spadku w części odnoszącej się do udziału zmarłego małżonka w mieniu łącznym do czasu śmierci drugiego z małżonków lub innej okoliczności ustawowo określonej (np. w § 1484 k.c.n.), wyłączającej kontynuowanie wspólności majątkowej. Jeżeli zatem drugi małżonek jeszcze żyje i kontynuowana wspólność nie została w inny sposób zniesiona, to tym samym nie nastąpiło jeszcze otwarcie spadku do udziału zmarłego małżonka w mieniu łącznym. Brak zatem - również z art. LVIII przep. wprow. k.c. - podstaw do wydania postanowienia uzupełniającego postanowienie o stwierdzeniu, że nastąpiła kontynuacja wspólności majątkowej.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.