III CRN 453/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Markowski (sprawozdawca). Sędziowie: B. Łubkowski, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Ignacego K. o stwierdzenie przedłużenia się wspólności majątkowej, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Jarocinie z dnia 25 września 1962 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 25.II.1962 r. Sąd Powiatowy na wniosek Ignacego K. stwierdził przedłużenie się wspólności majątkowej między nim jako wdowcem po zmarłej w dniu 5.II.1962 r. Jadwidze K. a ich wspólnymi dziećmi.Sąd ustalił, że na mocy umowy z dnia 6.VII.1920 r. Ignacego i Jadwigę małżonków K. obowiązywała ogólna wspólność majątkowa bez wyłączenia dalszego jej trwania po śmierci jednego z małżonków, i dlatego uznał, że stosownie do § 1438 i 1483 kod. cyw. niemieckiego w związku z art. XX przep. wprow. kodeks rodzinny wspomniana wspólność przedłużyła się, jak oznaczono to w sentencji postanowienia.Postanowienie to uprawomocniło się, ale zaskarżył je Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną wniesioną na skutek podania Józefa K., jednego z dzieci małż. K. Skarżący, zarzucając rażące naruszenie art. XX § 1 przep. wprow. k.r. oraz interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. XX § 1 przep. wprow. k.r., jak zresztą również stosownie do art. IX § 1 przep. wprow. k.r.o., jeżeli w chwili wejścia w życie tych aktów prawnych stosunki majątkowe małżeńskie były oparte na umowie, to do stosunków tych stosuje się nadal przepisy obowiązujące w chwili zawarcia umowy. Jednakże, jak to trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, zarówno w orzecznictwie, jak i doktrynie utrwalił się pogląd, że instytucja kontynuowanej wspólności majątkowej według kodeksu cywilnego niemieckiego (§ 1483), jako dotycząca kwestii spadkobrania, należy do dziedziny prawa spadkowego, a nie rodzinnego i dlatego przepisy prawa spadkowego, a nie przepisy kodeksu rodzinnego mają zastosowanie w razie śmierci jednego z małżonków żyjących w takiej wspólności (patrz np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4.X.1961 r. 4 CR 584/61, OSPiKA zeszyt 9/62, poz. 253 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24.V.1966 r. III CZP 30/66, OSNCP 11/66, poz. 187). Sąd Najwyższy w obecnym składzie pogląd ten podziela.Z powyższego wynika więc, że zgodnie z art. XX § 1 przep. wprow. k.r., jak również zgodnie z art. IX § 1 przep. wprow. k.r.o. wymieniona umowna wspólność ogólna istnieje tylko między małżonkami, i to tak długo, dopóki trwa małżeństwo, jeżeli sami małżonkowie nie zmienią tego umową albo jeżeli ustrój ten nie zostanie zniesiony przez sąd (obecnie art. 52 i 53 k.r.o.). Inna jest natomiast sytuacja, gdy małżeństwo ustało przez śmierć jednego z małżonków i pozostali wspólni potomkowie; w wypadku takim wchodzą w grę nie przepisy prawa rodzinnego, lecz normy prawa spadkowego.Zarówno w prawie spadkowym z 1946 r., jak i w kodeksie cywilnym obowiązywała i obowiązuje nadal zasada, że w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, chyba że szczególny przepis stanowi inaczej (art. XVIII przep. wprow. pr. spadk. z 1946 r., art. LI przep. wprow. k.c. z 1964 r.).Jeśli więc śmierć małżonka żyjącego we wspólności majątkowej nastąpiła przed dniem wejścia w życie prawa spadkowego z 1946 r., tj. przed dniem 1.I.1947 r., to z mocy powołanych przepisów do spadku po nim miałyby zastosowanie przepisy obowiązujące w chwili jego śmierci, a zatem na terenie, na którym w tym czasie obowiązywały przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego, przepisy tego kodeksu, w tym także § 1483, który przedłużył istniejącą między małżonkami wspólność majątkową na takąż wspólność między pozostałym przy życiu małżonkiem a wspólnymi potomkami, i to z tym skutkiem, że udział zmarłego małżonka w mieniu łącznym nie należałby w tym wypadku do spadku (uchwała SN z dnia 24.V.1966 r. III CZP 30/66, OSNCP 11/66, poz. 187).Odmiennie jednak przedstawia się sytuacja w sprawie rozpoznawanej, gdyż Jadwiga K. zmarła w dniu 5.II.1962 r., a więc w czasie mocy obowiązującej prawa spadkowego z 1946 r. Stosownie do wspomnianej już zasady, która nie zezwala na stosowanie innego prawa spadkowego niż obowiązującego w chwili otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), jest rzeczą oczywistą, że do spadku po Jadwidze K. nie mogą mieć zastosowania przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego, a zatem również § 1483 o przedłużeniu się wspólności majątkowej. Powyższe prowadzi do wniosku, że umowa o przedłużonej wspólności majątkowej na zasadzie § 1483 kod. cyw. niemieckiego nie ma mocy prawnej w zakresie spadkobrania, jeżeli śmierć jednego z małżonków nastąpiła po 1.I.1947 roku.Do innej oceny omawianego tu zagadnienia nie prowadzi również art. XIX przep. wprow. pr. spadk. z 1946 r., stosownie do którego również do umów dotyczących spraw spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili złożenia oświadczenia woli, jeśli chodzi o ocenę zdolności osób, formy i wad woli. Już we wspomnianym orzeczeniu z dnia 4.X.1961 r. 4 CR 584/61 Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że w razie otwarcia spadku pod rządami prawa spadkowego rozporządzenie, o jakim tu mowa, jest prawnie bezskuteczne, a prawidłowość tej wykładni potwierdza w całej pełni art. LII przep. wprow. k.c. z 1964 r., który nie wymienia rozporządzenia spadkodawcy na wypadek śmierci. Dlatego też, stosownie do art. 941 k.c., rozporządzać majątkiem na wypadek śmierci można tylko przez testament. W wypadku zatem śmierci małżonka po 1.I.1963 r. umowa na podstawie § 1437 k.c.n. - jeśli chodzi o kontynuowanie ogólnej wspólności ustawowej - jest oczywiście nieskuteczna. To samo będzie mieć miejsce w razie śmierci małżonka pod rządem prawa spadkowego z 1946 roku.Ponieważ Sąd Powiatowy nie miał powyższego na uwadze, naruszył on rażąco powołane w niniejszym uzasadnieniu przepisy prawa oraz interes Polski Rzeczypospolitej Ludowej, gdyż postanowieniem swym zamknął drogę do uregulowania sprawy spadkowej. Z powyższych racji rewizja nadzwyczajna podlega uwzględnieniu, mimo że wniesiona została po upływie terminu przewidzianego w art. 421 § 1 k.p.c.Z tych względów, na mocy art. 422 § 1 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.