III CZP 65/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: B Łubkowski, J. Policzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Irmgardy E. o wpisanie prawa własności do księgi wieczystej, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze postanowieniem z dnia 27 kwietnia 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Jakie skutki w zakresie prawa do nieruchomości rolnej wchodzącej do ogólnej wspólności majątkowej w rozumieniu § 1438 b. kod. cyw. niem. pociągnął - w świetle art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) - wyjazd jednego z małżonków w 1945 r. do Niemiec, podczas gdy drugi z nich pozostał na gospodarstwie i jako osoba narodowości polskiej otrzymał obywatelstwo polskie w trybie art. 1 ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 15, poz. 106)?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jeżeli małżonków obowiązywał ustrój ogólnej wspólności majątkowej w rozumieniu § 1438 kodeksu cywilnego niemieckiego, a w stosunku do jednego z małżonków zachodzą przesłanki z art. 2 ust. 1b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr. 13, poz. 87), to udział tego małżonka w ogólnej wspólności majątkowej małżeńskiej przechodzi z mocy samego prawa na Skarb Państwa. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczy sytuacji, w której w chwili wejścia w życie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) majątek objęty ogólną wspólnością majątkową w rozumieniu § 1438 k.c.n. należał do małżonków obywateli Rzeszy Niemieckiej, z których jeden jako osoba narodowości polskiej pozostał w Polsce i uzyskał obywatelstwo polskie, drugi natomiast wyjechał do Niemiec. Sąd Wojewódzki ma wątpliwości, czy w tej sytuacji udział w majątku objętym powyższą wspólnością, należący do małżonka, który wyjechał do Niemiec, przeszedł - stosownie do art. 2 ust. 1 lit. b cyt. dekretu - na własność Skarbu Państwa.Przepis art. 2 ust. 1 cyt. dekretu stanowi, że z mocy samego prawa przechodzi na własność Skarbu Państwa wszelki majątek osób prawnych i fizycznych wymienionych w tym przepisie. Jedyne ograniczenie tej zasady zawiera ust. 2 tegoż artykułu, wyłączając od przejścia niezbędne przedmioty osobistego użytku należące do osób fizycznych wymienionych pod lit. b i a ust. 1 art. 2. Zawarty w sformułowaniu przepisu wyraz "wszelki" wskazuje na to, że na własność Państwa przechodzi - poza wyjątkiem wyżej wspomnianym - każde prawo majątkowe. Ponieważ udział w majątku wspólnym jest również prawem majątkowym, przeto objęty on jest dyspozycją art. 2 ust. 1 powołanego dekretu bez względu na źródło i charakter tej wspólności. Nie ma w brzmieniu i celu omawianego przepisu jakiegokolwiek oparcia do wyłączenia spod jego działania udziału małżonka w ogólnej wspólności majątkowej unormowanej w § 1438 k.c.n.Jeżeli zatem co do jednego z małżonków, których w chwili wejścia w życie dekretu z dnia 8.III.1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich obowiązywał ustrój wspólności z § 1438 k.c.n., zachodziły przesłanki z art. 2 ust. 1 lit. b dekretu, a co do drugiego małżonka przesłanek tych nie było, to udział w majątku wspólnym należący do małżonka podpadającego pod przepis art. 2 ust. 1 lit. b cyt. dekretu przeszedł z mocy prawa na Skarb Państwa. Przejścia tego nie wyłącza okoliczność, że drugi małżonek zachował swe prawa; nie można też przyjąć, żeby w tej sytuacji cały majątek przypadł drugiemu małżonkowi.Wobec przejścia udziału w majątku objętym ogólną wspólnością majątkową unormowaną w § 1438 k.c.n., na Skarb Państwa, z natury rzeczy dotychczasowy charakter wspólności musiał ulec zmianie. Przedmioty objęte tą wspólnością stały się współwłasnością Skarbu Państwa i drugiego małżonka. Przypomnieć tu trzeba uchwałę Izby Cywilnej z dnia 13 kwietnia 1955 r. zawierającą wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie przepadku majątku jednego z małżonków w stosunku do przedmiotów poddanych wspólności ustawowej (I CO 39/55 - OSN 1956, poz. 61). Między przepadkiem udziału małżonka w majątku objętym ustawową wspólnością a przejściem z mocy samego prawa na Skarb Państwa - stosownie do art. 2 ust. 1 lit. b cyt. dekretu - udziału małżonka w majątku objętym ogólną wspólnością majątkową z § 1438 k.c.n. istnieje tak daleko idące podobieństwo, że te wyjaśnienia wytycznych, według których wskutek przepadku udziału w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową przedmioty objęte tą wspólnością stają się współwłasnością w częściach równych Państwa i drugiego małżonka, należy zaaprobować również dla wypadku przejścia udziału w majątku objętym ogólną wspólnością unormowaną w § 1438 k.c.n. na Skarb Państwa z mocy art. 2 ust. 1 lit. b cyt. dekretu.