VI KO 7/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski.Sędziowie: K. Czajkowski (sprawozdawca), M. Paluch (współsprawozdawca), M. Bogusławski, M. Budzianowski, E. Binkiewicz, Z. Chełmicki, L. Chmielewski, K. Dobesz, J. Dziowgo, S. Dąbrowski, W. Dąbrowski, T. Gdowski, K. Grzebuła, F. Korzeń, A. Kafarski, Z. Kapitaniak, F. Karolus, T. Krokosz, S. Kotowski, Z. Kubec, P. Ławacz, J. Majewski, T. Majewski, J. Matysiak, W. Ostrowski, A. Pyszkowski, J. Pustelnik, T. Rek, K. Wagner, J. Zembaty.Prokurator Generalnej Prokuratury: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniach w dniach 26 czerwca i 9 października 1964 r. oraz 15 stycznia, 12 lutego i 26 lutego 1965 r. przekazanego - na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) - przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie pełnego składu Izby Karnej zagadnienia prawnego, a mianowicie:1. "Czy sądy I i II instancji rozpoznające sprawę na podstawie nowego aktu oskarżenia, wniesionego po uzupełnieniu śledztwa lub dochodzenia dokonanym wskutek orzeczenia sądu I instancji w myśl art. 305 k.p.k. lub wskutek orzeczenia wydanego przez sąd rewizyjny w trybie rewizji zwykłej lub nadzwyczajnej w myśl art. 388 § 2 k.p.k., są związane przy wymiarze kary zakazem reformationis in peius w wypadku, gdy poprzedni wyrok sądu I instancji skazujący oskarżonego za ten czyn został uchylony wyłącznie w wyniku rewizji założonej na korzyść oskarżonego (art. 393, 388 § 3 i 4 k.p.k. oraz art. 395 k.p.k. w związku z tymi przepisami)?2. Czy fakt doręczenia oskarżonemu odpisu rewizji zwykłej lub nadzwyczajnej, wniesionej na jego niekorzyść a domagającej się zastosowania do przypisanego mu czynu surowszej kwalifikacji prawnej i niekorzystnej dla niego zmiany orzeczenia o karze, czyni zadość przepisowi art. 324 § 2 k.p.k. oraz jaki jest stosunek tego przepisu do treści artykułu 387 k.p.k. oraz art. 395 k.p.k. w związku z art. 324 § 2 k.p.k. lub z art. 387 k.p.k.?" po wysłuchaniu wniosku prokuratora,uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. Przepisy art. 393 k.p.k. oraz art. 401 k.p.k. w związku z art. 393 k.p.k. ustanawiają zasadę, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd, któremu w trybie instancyjnym lub pozainstancyjnym przekazano sprawę, nie może zwiększyć kary orzeczonej w uchylonym wyroku, jeżeli wyrok w trybie instancyjnym uchylono na żądanie oskarżonego, a w trybie pozainstancyjnym - w wyniku rewizji nadzwyczajnej na korzyść oskarżonego.Zasada ta nie nasuwa wątpliwości w sytuacji, gdy sąd I lub II instancji orzeka w sprawie, która została mu przekazana do ponownego rozpoznania po uchyleniu poprzedniego wyroku sądu I instancji na skutek rewizji oskarżonego lub w wyniku rewizji nadzwyczajnej założonej na jego korzyść. W tym wypadku niedopuszczalność reformationis in peius wyraża się w tym, że sąd I instancji, któremu przekazano sprawę do ponownego rozpoznania, nie może skazać oskarżonego na kary surowsze od orzeczonych pierwotnie, i to bez względu na wysokość sankcji przewidzianych w przepisach, które zastosowano w końcowym orzeczeniu (por. wyrok składu 7 sędziów SN z dnia 6 IX 1962 r. V K 327/62).Wątpliwości natomiast powstają, gdy wyrok sądu I instancji zostaje - na skutek rewizji oskarżonego lub rewizji nadzwyczajnej założonej na korzyść oskarżonego - uchylony, a sprawa przekazana oskarżycielowi publicznemu celem uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia w trybie art. 388 § 2 k.p.k. albo w trybie art. 395 k.p.k. w związku z tymże art. 388 § 2 k.p.k.Trudności interpretacyjne wyłaniają się także, gdy do uzupełnienia śledztwa kieruje sprawę w trybie art. 305 k.p.k. sąd I instancji, któremu po uchyleniu jego pierwotnego wyroku przekazano sprawę do ponownego rozpoznania.Zakres orzekania sądu rewizyjnego lub Sądu Najwyższego w trybie rewizji nadzwyczajnej określa w szczególności przepis art. 385 k.p.k. lub art. 395 k.p.k. w związku z art. 385 k.p.k.Sąd rewizyjny, rozpatrując sprawę w razie założenia rewizji przez oskarżonego, albo Sąd Najwyższy, rozpatrując sprawę w razie założenia rewizji nadzwyczajnej na korzyść oskarżonego, nie może jednak na zasadzie art. 385 k.p.k. uchylić wyroku z tego tylko powodu, że w przypisanym oskarżonemu czynie mieszczą się znamiona cięższego przestępstwa niż to, za które ten oskarżony został skazany, albo że uzupełnienia wymagają dowody łączące się z ewentualnym cięższym oskarżeniem.Uchylenie wyroku sądu I instancji na korzyść oskarżonego i przekazanie sprawy do uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia kryją w sobie możliwość ujawnienia dodatkowych okoliczności czynu oraz zastosowania w konsekwencji surowszej kwalifikacji prawnej.Ustawa w omawianym wypadku nakazuje oskarżycielowi publicznemu - po uzupełnieniu śledztwa lub dochodzenia - wniesienie nowego aktu oskarżenia (art. 388 § 2 k.p.k.); poza tym ustawa nie przewiduje w tym względzie żadnych ograniczeń. Wynika stąd, że jeśli uzupełniające dowody w śledztwie lub dochodzeniu (art. 305 k.p.k.) wskażą na nowe dodatkowe okoliczności czynu i jego ocenę prawną, mieszczące się jednak w ramach tego samego zdarzenia faktycznego (tożsamości czynu), to oskarżyciel publiczny władny jest ująć ten czyn z uwzględnieniem wyników uzupełnionego śledztwa, np. jako czyn ciągły, jako czyn powodujący większą szkodę, jako czyn o surowszej kwalifikacji itp. Jednakże zakaz reformationis in peius nie pozwala sądom I lub II instancji, które rozpoznają ponownie sprawę otrzymaną z nowym aktem oskarżenia, wniesionym po uzupełnieniu śledztwa w trybie art. 305 § 2 k.p.k. lub art. 395 k.p.k. w związku z art. 388 § 2 k.p.k., mimo innego ujęcia czynu popełnionego przez oskarżonego, zaostrzyć wymierzonej mu poprzednio kary.O przekazaniu akt sprawy do uzupełnienia śledztwa w trybie art. 305 k.p.k. lub art. 388 § 2 k.p.k. albo art. 395 k.p.k. w związku z art. 388 § 2 k.p.k. decydują następujące dwie przesłanki:1) braki śledztwa muszą być istotne,2) braki te muszą być tego rodzaju, że na rozprawie nie można ich uzupełnić (por. w szczególności orzeczenia SN z dnia 17 XI 1956 r. II KO 140/56, z dnia 9 I 1960 r. III KO 190/59 i z dnia 19 IV 1964 r. IV KZ 6/64).Orzeczenia te wyraźnie podkreślają, że kwestia uzupełnieniu śledztwa w trybie art. 305 k.p.k. lub art. 388 § 2 k.p.k. albo art. 395 k.p.k. w związku z art. 388 § 2 k.p.k. łączy się ściśle z wadliwościami śledztwa i że nowy akt oskarżenia powinien obejmować to samo zdarzenie faktyczne, które było przedmiotem poprzedniego oskarżenia (tożsamość czynu).Za stanowiskiem, że mimo nowego aktu oskarżenia chodzi wciąż o tę samą sprawę, przemawia także okoliczność, iż nowy akt oskarżenia, o którym mowa w art. 305 k.p.k., nie jest wynikiem nowego śledztwa, lecz śledztwa uzupełnionego w tej samej sprawie. Pogląd ten potwierdza poza tym fakt, że wszystkie poprzednio dokonane czynności w postępowaniu przygotowawczym, jak np. przesłuchanie świadków, biegłych i podejrzanego, oględziny, ekspertyzy, postanowienia o dowodach rzeczowych, o zastosowaniu aresztu tymczasowego i okresie jego trwania, zachowują swą ważność procesową.Wyjątek mogą stanowić czyny nowe, zarzucone oskarżonemu obok czynów, których rozpoznanie spowodowało uchylenie wyroku i zwrot akt do uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia (art. 313 i 314 k.p.k.). Te nowe czyny, zamieszczone w nowym akcie oskarżenia skierowanym do sądu po uchyleniu poprzedniego wyroku i rozpatrywane obok innych czynów, które były przedmiotem uzupełnienia śledztwa (dochodzenia), nie podlegają ograniczeniom, o jakich mowa w art. 393 k.p.k.Z rozważań powyższych wynika więc, że zakaz reformationis in peius odnosi się do toku postępowania instancyjnego i że zasada ta ma zastosowanie zarówno wtedy, gdy sprawa zostaje przekazana sądowi I instancji do ponownego rozpoznania przez sąd rewizyjny lub przez Sąd Najwyższy w trybie rewizji nadzwyczajnej, jeżeli rewizje te zostały założone na korzyść oskarżonego, jak i wtedy, gdy sprawa na skutek uchylenia wyroku na korzyść oskarżonego wraca po uzupełnieniu śledztwa do sądu z nowym aktem oskarżenia.Z powyższych przesłanek wynika także, że po uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy oskarżycielowi publicznemu do uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia czyn oskarżonego, mimo wadliwego przedstawienia go w pierwotnym akcie oskarżenia, może uzyskać w nowym akcie oskarżenia właściwe oświetlenie co do swej istoty i zakresu oraz co do kwalifikacji prawnej (art. 388 § 2 k.p.k.).O tym, że zmiana okoliczności sprawy na niekorzyść oskarżonego po uchyleniu wyroku przez sąd rewizyjny lub przez Sąd Najwyższy w trybie rewizji nadzywczajnej na skutek rewizji na korzyść oskarżonego, nie może pogorszyć jego sytuacji, świadczy także historyczna interpretacja przepisu art. 393 k.p.k. (dawny art. 413 k.p.k.).Przed nowelą k.p.k. z 1949 roku przepis ten pozwalał - mimo uchylenia wyroku na korzyść oskarżonego - na zaostrzenie kary w razie ujawnienia przy ponownym rozpoznaniu sprawy nowych okoliczności. Wspomniana nowela usunęła z tego przepisu tę część normy, która uprawniała do zaostrzenia kary i która czyniła instytucję zakazu reformationis in peius pozorną. Tym samym więc, zgodnie z socjalistyczną teorią prawa, nowela ta ustanowiła realną gwarancję dla oskarżonego, że w razie uchylenia wyroku na skutek rewizji założonej na jego korzyść żadna zmiana okoliczności sprawy na jego niekorzyść nie może spowodować wymierzenia mu surowszej kary od tej, jaką już orzeczono w uchylonym wyroku.W związku z rozpoznawanym zagadnieniem prawnym zakazu reformationis in peius należy ponadto stwierdzić, że usunięcie niezgodności wyników postępowania karnego (odmienny obraz rzeczywisty czynu oskarżonego oraz inna ocena prawna po uzupełnieniu śledztwa) z orzeczeniem sądu wydanym przy zachowaniu zakazu reformationis in peius (kara poniżej minimum ustawowego, kara niewspółmierna w stosunku do rzeczywistego czynu i stopnia zawinienia) możliwe jest w drodze rewizji nadzwyczajnej.II. Do uzyskania właściwego prawnego określenia czynu oskarżonego w postępowaniu sądowym zmierzają w szczególności przepisy art. 324 § 2 k.p.k. oraz art. 387 k.p.k.Przepis art. 324 § 2 k.p.k. zobowiązuje sąd do uprzedzenia stron o możliwości zakwalifikowania czynu zarzuconego oskarżonemu z surowszego przepisu prawnego w sytuacji w tym przepisie przewidzianej.Celem art. 324 § 2 k.p.k. jest uniknięcie zaskoczenia stron zmianą kwalifikacji prawnej zarzuconego czynu. Zarówno bowiem co do kwalifikacji prawnej czynu, jak i co do kary strony powinny mieć możność wypowiedzenia się, a w szczególności oskarżony ma prawo bronić się przed surowszą oceną prawną zarzuconego mu czynu. Wychodząc z tego założenia, uznać należy, że stosowanie przepisu art. 324 § 2 k.p.k. staje się bezprzedmiotowe, jeżeli w toku przewodu sądowego oskarżony bronił się przed możliwością zakwalifikowania zarzuconego mu czynu z surowszego przepisu prawnego, gdy np. wniosek taki zgłosił oskarżyciel, domagając się jednocześnie orzeczenia surowszej kary.Za bezprzedmiotowe uznać także należy, z tego samego powodu, stosowanie przepisu art. 324 § 2 k.p.k. w sytuacji, gdy doręczono oskarżonemu odpis rewizji zwykłej lub nadzwyczajnej wniesionej na jego niekorzyść a domagającej się zastosowania do czynu oskarżonego surowszej kwalifikacji prawnej i niekorzystnej dla niego zmiany orzeczenia o karze. W tych bowiem wypadkach sąd obowiązany jest rozpatrzyć sprawę w granicach zarzutów rewizyjnych, a oskarżony ma zachowaną możność obrony przed tymi zarzutami.Sądy, orzekając w trybie instancyjnym, stosują jednak przepisy art. 382 k.p.k. w związku z art. 324 § 2 k.p.k. w razie stwierdzenia możności zakwalifikowania czynu zarzucanego oskarżonemu pod przepis surowszy, niż domaga się tego rewizja wniesiona na niekorzyść oskarżonego.Do rozważenia pozostaje kwestia, czy w postępowaniu przed Sądem Najwyższym, który rozpoznaje sprawę w trybie rewizji nadzwyczajnej założonej na niekorzyść oskarżonego a domagającej się zastosowania surowszej kwalifikacji prawnej czynu i orzeczenia surowszej kary, dopuszczalne jest orzekanie co do istoty sprawy wtedy, gdy ani akt oskarżenia nie zarzucał, ani też żaden z sądów w postępowaniu instancyjnym nie przypisał oskarżonemu popełnienia przestępstwa z tego surowszego przepisu prawnego.Rozstrzyganie w takiej sytuacji spraw w trybie rewizji nadzwyczajnej co do ich istoty z reguły ogranicza prawo oskarżonego do obrony, gdyż oskarżony w toku postępowania sądowego aż do uprawomocnienia się wyroku - wiedząc, że mu się zarzuca określone przestępstwo, na które składa się zarówno oznaczony czyn, jak i jego kwalifikacja prawna - jedynie przed takim zarzutem miał możność się bronić. Np. sądy obu instancji przypisały oskarżonemu zarzucany aktem oskarżenia czyn z art. 230 § 1 k.k., rewizja nadzwyczajna zaś żąda uchylenia wyroków sądów I i II instancji oraz przypisania zbrodni z art. 215 § 1 k.k. i skazanie na surowszą karę.W świetle powyższych rozważań należy uznać, że przypisanie - na skutek rewizji nadzwyczajnej założonej na niekorzyść oskarżonego - przestępstwa o surowszej kwalifikacji i skazanie na surowszą karę może nastąpić w zasadzie w trybie zwykłego postępowania po uchyleniu wyroku II instancji lub wyroków obu instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania (art. 394, art. 395 w związku z art. 388 § 1 k.p.k.) albo w trybie art. 395 k.p.k. w związku z art. 388 § 2 k.p.k. w celu uzupełnienia śledztwa.W wyjątkowych jednak wypadkach oczywistych błędów w orzekaniu, do naprawienia których nie jest konieczne ponowne rozpoznanie sprawy w trybie instancyjnym, może być uzasadnione rozstrzygnięcie tych spraw co do istoty w trybie rewizji nadzwyczajnej założonej na niekorzyść oskarżonego, jeżeli przy tym stan sprawy nie wymaga takiej zmiany ustaleń faktycznych, które utrudniłyby oskarżonemu obronę. Przykładowo można tu wskazać na nieorzeczenie obligatoryjnej kary grzywny bądź obligatoryjnej kary dodatkowej, na zastosowanie w wyroku wadliwej kwalifikacji prawnej z art. 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 228) zamiast z art. 6 tejże ustawy (wskutek pominięcia danych o karalności), na zakwalifikowanie czynu z art. 290 § 1 k.k. zamiast z art. 290 § 2 k.k., mimo że z treści aktu oskarżenia i z sentencji wyroku wynika, iż sprawca uzależniał załatwienie sprawy urzędowej od otrzymania korzyści materialnych. Sąd Najwyższy nie jest oczywiście ograniczony przy rozpatrywaniu rewizji nadzwyczajnej na niekorzyść oskarżonego w zakresie kwalifikowania czynu z surowszego przepisu prawnego w wypadkach, w których akt oskarżenia zarzucał oskarżonemu albo którykolwiek sąd niższej instancji przy zastosowaniu art. 324 § 2 k.p.k. przypisał mu przestępstwo z surowszej kwalifikacji prawnej, to jest takiej, jakiej domaga się rewizja nadzwyczajna, która kwestionuje skazanie z łagodniejszego przepisu. Podstawą rewizji nadzwyczajnej jest w omawianych wypadkach najczęściej obraza prawa materialnego lub błędna ocena okoliczności faktycznych (art. 395 k.p.k. w związku z art. 371 pkt 1 i 3 k.p.k.). Zarzuty te nie stawiają oskarżonego w trudniejszej sytuacji procesowej aniżeli znajdował się on w postępowaniu przed sądem rozpoznającym sprawę w trybie zwykłym. Oskarżony bowiem bronił się w tym postępowaniu przed zarzutem oskarżenia o czyn, którego przypisania domaga się rewizja nadzwyczajna.III. Przepis art. 387 k.p.k. nakazuje sądowi rewizyjnemu, który rozpoznaje rewizję zwykłą, oraz Sądowi Najwyższemu, który rozpoznaje rewizję nadzwyczajną, niezależnie od granic rewizji, poprawić wadliwie zastosowaną kwalifikację prawną na łagodniejszą lub na surowszą, byleby kara orzeczona przez sąd niższej instancji mieściła się w granicach ustawowej sankcji określonej we właściwym przepisie prawnym. Art. 387 k.p.k. nie uzależnia przy tym możliwości poprawienia kwalifikacji prawnej od uprzedzenia stron przewidzianego w art. 324 § 2 k.p.k. Nie oznacza to, oczywiście, że sąd nie może uprzedzić o tym oskarżonego, jeżeli to uzna za celowe.Art. 387 k.p.k. normuje zupełnie odmienną aniżeli art. 324 § 2 k.p.k. sytuację procesową, w której poprawienie błędnie zastosowanej kwalifikacji prawnej czynu nie jest związane z możliwością zaostrzenia kary. Tę korekturę zatem w zakresie kwalifikacji prawnej czynu może zgodnie z nakazem ustawy przeprowadzić także Sąd Najwyższy rozpoznający rewizję nadzwyczajną (art. 395 w związku z art. 387 k.p.k.).